Matteüs 13:1-9 en 18-23 – Preekinspiratie

Waar gaat het om in dit gedeelte?

In Matteüs 13:1-9 en 18-23 vertelt Jezus de gelijkenis van de zaaier. Niet iedereen reageert hetzelfde op de boodschap van het koninkrijk; het verschil zit in de gesteldheid van het hart (de verschillende bodems). Daarom is het misschien beter om te spreken over de gelijkenis van de vier bodemtypen.

Klik om Matteüs 13:1-9 te lezen in de NBV21

Klik om Matteüs 13:18-23 te lezen in de NBV21

Hier en hier kun je (als je bent ingelogd) deze tekst lezen in verschillende vertalingen.

En wanneer je een Plus-account hebt, vind je hier en hier de passage in verschillende vertalingen met aantekeningen (tip: zet bij ‘Persoonlijk’ ‘Toon voetnoten’ en ‘Toon verwijzingen’ aan).

Invalshoeken voor de verkondiging

De gelijkenis van de zaaier is een bekende gelijkenis en we weten waar het over gaat: ontvankelijkheid van de hoorder. Maar, er zit ook een vreemde kant aan. Want Jezus legt de gelijkenis alleen uit aan zijn leerlingen. En in het tussenstuk van vers 10-17 laat Jezus zien dat niet alle uitleg voor iedereen bestemd is. De grote massa wil het ook niet begrijpen en wil niet gered worden. Hoe werkt dat vandaag? Elders in Matteüs zegt Jezus: ‘Gooi je parels niet voor de zwijnen’ (Mat. 7:6). Zijn er zaken die alleen voor onze medeleerlingen bestemd zijn? In het gedeelte is dat de precieze duiding van de gelijkenis. De beeldspraak van de gelijkenis is iets voor iedereen. Kunnen we daar wellicht iets van leren?
Jezus laat zien dat sommigen het woord van God enthousiast zullen aannemen, maar wanneer er moeite en vervolging is, en lijden, dan gaan ze te gronde. Hoe zorgen wij in de kerk ervoor dat nieuwe christenen wél goed kunnen wortelen en niet door de zon, door het leven, worden verschroeid? Hebben we manieren om hen toe te rusten voor het leven met God? Hoe geven wij zelf eigenlijk een plek aan lijden en vervolging in ons leven? En wat kunnen wij leren van het enthousiasme van nieuwe christenen?
Misschien herkennen westerse hoorders zich wel het meest in ‘de zorg om het dagelijks bestaan en de verleiding van de rijkdom’, waardoor het leven volgens Gods koninkrijk in de knel komt. Wat wil het zeggen dat Jezus rijkdom en bezit als de mammon beschouwt, een soort afgod, en stelt dat Hem volgen niet samengaat met het streven naar en koesteren van rijkdom? Wat betekent dat voor de houding van leerlingen van Jezus in een kapitalistische maatschappij?
Wat in het Matteüs-evangelie steeds opvalt, is dat begrijpen, gehoorzamen en leerling zijn – het volgen van Jezus – sterk gekoppeld is aan het doen van het goede. Sterker nog, ‘begrijpen’ blijkt pas in de praktijk. Het gaat om handelen, om de juiste ethiek. Hoe zorgen wij ervoor dat ons geloof handen en voeten krijgt, naast de boodschap die we ’s zondags te horen krijgen? Hoe handelen wij in de praktijk en dragen wij vrucht?

Context van Matteüs 13:1-9 en 18-23

Het Evangelie volgens Matteüs als geheel

Meer over de opbouw, stijl, centrale thema’s en andere achtergrond bij het Evangelie volgens Matteüs vind je in deze Inleiding op het Evangelie volgens Matteüs.

Plek van deze passage in het geheel

Deze passage staat in Matteüs 13, de derde van de vijf grote toespraken van Jezus. Deze toespraak onderscheidt zich van de andere doordat er ook onderbrekingen zijn waarin het verhaal verdergaat. De directe context bestaat uit groeiende weerstand en onbegrip (o.a. in hoofdstuk 11-12), waarna Jezus begint te spreken in gelijkenissen over het koninkrijk van de hemel (hoofdstuk 13). De gelijkenis van de zaaier fungeert als een soort inleiding op alle andere gelijkenissen in dit hoofdstuk (tot en met vers 53), omdat ze uitlegt waarom mensen verschillend reageren op Jezus’ boodschap en waarom niet iedereen het koninkrijk begrijpt of aanneemt. De gelijkenis van de heer des huizes (vs. 52) vormt het slotstuk. Binnen het Matteüs-evangelie als geheel werpt deze passage licht op het centrale thema van de reacties op Jezus: zoals al eerder zichtbaar in het evangelie reageren mensen uiteenlopend (van geloof tot afwijzing). Het hoofdstuk eindigt dan ook met de woorden: ‘En Hij verrichtte daar niet veel wonderen, vanwege hun ongeloof.’

Opbouw en kern van Matteüs 13:1-9 en 18-23

Deze passage is driedelig en logisch opgebouwd: eerst (vs. 1-2) de inleiding op de parabels; de locatie en de omstandigheden van het onderwijs. Dan vertelt Jezus een beeldende gelijkenis over een zaaier en vier soorten bodem, zonder direct uitleg te geven, waardoor de hoorder wordt uitgedaagd om na te denken over de betekenis (vs. 3-9). In het tussenstuk (vs. 10-17) zegt Jezus dat Hij in gelijkenissen spreekt omdat alleen wie ervoor openstaat de waarheid werkelijk zal begrijpen, terwijl anderen blijven zien en horen zonder inzicht. Daarna (vs. 18-23) volgt een uitleggend gedeelte waarin Jezus de symboliek van elk element verduidelijkt (het zaad als het woord, de grond als verschillende soorten mensen), waarbij elk type bodem wordt gekoppeld aan een specifieke reactie op die boodschap, en het geheel uitmondt in het positieve voorbeeld van de goede grond als ideaal.

De kern van de passage is dat er verschillende reacties zijn op de boodschap van het koninkrijk. Alleen wie er echt voor openstaat om het woord te ontvangen en volhoudt, zal vrucht dragen.

Eigen accenten van Matteüs, in vergelijking met Marcus en Lucas

De gelijkenis van de zaaier komt voor hier in Matteüs 13:1-9, 18-23 en in Marcus 4:1-9, 13-20 en Lucas 8:4-8, 11-15. De kern is hetzelfde, maar er zijn enkele belangrijke verschillen:

Marcus is het meest uitgebreid en levendig in de beschrijving én de uitleg. Matteüs is iets compacter en meer didactisch gestructureerd. Lucas is het kortst en het meest samengevat.
Matteüs noemt drie opbrengsten: 100-, 60- en 30-voudig; Marcus heeft een oplopende volgorde; Lucas alleen een 100-voudige opbrengst.
Matteüs: spreekt over ‘de boze’ (NBV21: ‘hij die het kwaad zelf is’) die het woord wegneemt; Marcus noemt expliciet Satan; Lucas zegt ‘de duivel’.
Matteüs legt sterk de nadruk op horen én begrijpen als sleutel (intellectuele/innerlijke verwerking). Marcus benadrukt het aannemen/ontvangen van het woord en Lucas legt nadruk op vasthouden en volharding (‘het koesteren en door standvastigheid vrucht dragen’).
Matteüs benadrukt verdrukking en vervolging als oorzaak van afvallen. Marcus ook, maar hij heeft een detail over het ontbreken van wortels. Lucas spreekt algemener over tijd van beproeving.
Matteüs heeft als uitleg van de doornen zorgen en verleiding van rijkdom. Marcus heeft iets extra’s: ‘verlangens naar allerlei andere dingen’. Lucas noemt zorgen, rijkdom en genietingen van het leven (breder levensbeeld).

Aantekeningen per vers

Bij vers 1-2

Gelijkenissen over het koninkrijk van de hemel

₁

Die dag verliet Jezus het huis en ging aan de oever van het meer zitten.

₂

Er kwam een grote mensenmassa om Hem heen staan, en daarom ging Hij in een boot zitten, terwijl de menigte op de oever bleef.

Matteüs 13:1-2NBV21Open in de Bijbel

Die dag: Matteüs creëert met deze tijdsbepaling continuïteit met het vorige hoofdstuk. In hoofdstuk 12 werd de confrontatie tussen Jezus en het ongeloof van Israël toegespitst. Nu vertelt Hij een gelijkenis die zich richt op de reactie op Gods woord.
daarom ging Hij in een boot zitten, terwijl de menigte op de oever bleef: Jezus en zijn leerlingen gaan in de boot zitten, wat niet alleen een praktische overweging geweest zal zijn door de aanwezige menigte, maar het laat ook de afstand zien tussen de menigte en de leerlingen; een aspect dat in heel Matteüs steeds naar voren komt. De leerlingen onderscheiden zich van de menigte, want zij krijgen ook privéonderwijs: zij ontvangen de uitleg (evenals de Bergrede, die specifiek aan hen werd onderwezen).

Bij vers 3

₃

Hij sprak in allerlei gelijkenissen tot hen: ‘Een zaaier ging eropuit om te zaaien.

Matteüs 13:3NBV21Open in de Bijbel

Hij sprak in allerlei gelijkenissen tot hen: Dit is niet de eerste keer dat Jezus met gelijkenissen onderwijst, maar wel de eerste keer dat hij het woord parabolē gebruikt. Dat woord is niet alleen een ‘gelijkenis’ in de klassieke zin, maar kan ook verwijzen naar spreuken, fabels, raadsels en epigrammen. Zo worden in de Septuaginta de spreuken van Salomo weergegeven met parabolai (1 Kon. 5:12). Bij een gelijkenis is de betekenis wat verborgen; de hoorder moet meedoen in het interpretatieproces om tot een juist verstaan te komen.

Bij vers 4-7

₄

Tijdens het zaaien viel een deel van het zaad op de weg, en er kwamen vogels die het opaten.

₅

Een ander deel viel op rotsachtige grond, waar maar weinig aarde was, en het schoot meteen op omdat het niet diep in de grond kon doordringen;

₆

en toen de zon opkwam verschroeide het, en doordat het geen wortel had droogde het uit.

₇

Weer een ander deel viel tussen de distels, en toen die opschoten verstikten ze het.

Matteüs 13:4-7NBV21Open in de Bijbel

Het eerste zaad ontkiemt niet eens; het tweede wel, maar houdt niet vol door gebrek aan wortelgroei; en het derde kan wel groeien, maar krijgt onvoldoende ruimte en blijft daardoor vruchteloos.
Tijdens het zaaien viel een deel van het zaad op de weg: Ook mogelijk is de vertaling ‘naast/aan/bij het pad’. De NBV21 kiest voor de duidelijkste mogelijkheid. Vanaf de akker gezien gaat het er in elk geval om dat het zaad op platgetreden bodem terechtkomt, waar het niet kan wortelschieten en de vogels het opeten.

Bij vers 8-9

₈

Maar er viel ook zaad in goede grond, en dat droeg vrucht, deels honderdvoudig, deels zestigvoudig, deels dertigvoudig.

₉

Laat wie oren heeft goed luisteren!’

Matteüs 13:8-9NBV21Open in de Bijbel

Maar er viel ook zaad in goede grond: De rest van het zaad valt in goede grond – hopelijk het merendeel, anders is de zaaier incompetent; maar de gelijkenis richt zich op de reactie in de bodem en zegt niets over de verdeling van het zaad. Ook bij het zaad in goede grond is er variatie te zien: het zaad draagt vrucht, maar niet altijd evenveel. Over hoe de ‘vrucht’ in honderd-, zestig- en dertigvoud precies geduid moet worden, zijn uitleggers het niet eens. Als het om de hoeveelheid tarwekorrels per zaad gaat, dan is dertig korrels opbrengst per zaadje niet veel. Honderd is goed, maar niet uitzonderlijk.
Laat wie oren heeft goed luisteren: Deze formule vinden we in Matteüs 11:15, in onze passage en in 13:43. Net als in Lucas 14:35 en Openbaring 2:7 roept ze op om moeite te doen: alleen wie echt luistert en ervoor openstaat, zal de betekenis en de openbaring begrijpen.

Bij verzen 10-17

₁₀

De leerlingen kwamen naar Hem toe en vroegen: ‘Waarom spreekt U in gelijkenissen tot hen?’

₁₁

Hij antwoordde: ‘Het is jullie gegeven de geheimen van het koninkrijk van de hemel te kennen, maar hun niet.

₁₂

Want wie heeft, hem zal nog meer gegeven worden, en wel in overvloed; maar wie niets heeft, hem zal zelfs het laatste worden ontnomen.

₁₃

Dit is de reden waarom Ik in gelijkenissen tot hen spreek: omdat zij ziende blind en horende doof zijn en niets begrijpen.

₁₄

In hen komt deze profetie van Jesaja tot vervulling: “Jullie zullen goed luisteren maar niets begrijpen, en jullie zullen goed kijken maar geen inzicht hebben.

₁₅

Want het hart van dit volk is afgestompt, hun oren zijn doof en hun ogen houden zij gesloten. Met hun ogen willen ze niets zien, met hun oren niets horen, met hun hart niets begrijpen. Want anders zouden ze tot inkeer komen en zou Ik hen genezen.”

₁₆

Gelukkig zijn jullie ogen omdat ze zien, en jullie oren omdat ze horen!

₁₇

Want Ik verzeker jullie: vele profeten en rechtvaardigen hebben ernaar verlangd te zien wat jullie zien, maar ze kregen het niet te zien, en te horen wat jullie horen, maar ze kregen het niet te horen.

Matteüs 13:10-17NBV21Open in de Bijbel

In vers 10-17 vragen de leerlingen aan Jezus waarom Hij in gelijkenissen spreekt. Jezus antwoordt dat de betekenis van het koninkrijk van God alleen wordt onthuld aan wie ervoor openstaat, terwijl anderen het niet begrijpen, omdat hun hart gesloten is. Hij verwijst naar een profetie van Jesaja: mensen horen en zien wel, maar begrijpen het niet echt. Tegelijk zegt Jezus dat zijn leerlingen gelukkig zijn, omdat zij wél zien en begrijpen wat velen vóór hen verlangden te begrijpen, maar niet kregen. In dit deel van Matteüs krijgt de groep leerlingen steeds meer een eigen profiel ten opzichte van Israël, totdat Jezus in Matteüs 16:18 Petrus als de rots betitelt waarop Hij zijn kerk zal bouwen. Als verklaring voor de kloof met het grootste deel van Israël stelt Jezus dat God hen wel wil genezen, maar ze dat niet willen.

Bij vers 18

₁₈

Hoor en begrijp dan nu de gelijkenis van de zaaier:

Matteüs 13:18NBV21Open in de Bijbel

Hoor en begrijp dan nu: Het zijn de leerlingen die de uitleg krijgen van Jezus; niet de menigte. We zien dat de gelijkenis over de bevoorrechte positie gaat, over degenen bij wie Jezus’ woorden in goede aarde vallen. Jezus’ leerlingen, de bevoorrechten, krijgen de uitleg terwijl de menigte het zelf moet uitzoeken.

Bij vers 19

₁₉

Bij ieder die het woord van het koninkrijk hoort maar het niet begrijpt, komt hij die het kwaad zelf is om te roven wat in hun hart is gezaaid; dit is het zaad dat op de weg gezaaid is.

Matteüs 13:19NBV21Open in de Bijbel

het woord van het koninkrijk: Dat verwijst naar het koninkrijk van de hemel, dat Jezus sinds 4:17 verkondigt en waar verschillende reacties op zijn geweest, getuige hoofdstukken 11 en 12.
hij die het kwaad zelf is: Hier wordt verwezen naar Satan (zo heeft Marcus) of de duivel (zo heeft Lucas). De duivel is de oorzaak van het onbegrip.

Bij vers 20-21

₂₀

Het zaad dat op rotsachtige grond is gezaaid, dat zijn zij die het woord horen en het meteen met vreugde aannemen.

₂₁

Maar doordat het geen wortel schiet in hen, is dat van korte duur. Worden ze vanwege het woord verdrukt of vervolgd, dan komen ze meteen ten val.

Matteüs 13:20-21NBV21Open in de Bijbel

dat zijn zij die het woord horen en het meteen met vreugde aannemen: De rotsachtige grond vertegenwoordigt de ontvankelijkheid waarmee de boodschap met vreugde wordt ontvangen. Dit doet denken aan de menigte die Jezus sinds 4:24-25 volgt. Hun enthousiasme heeft geen wortels, en sommige uitleggers merken wrang op dat er van deze enthousiaste menigte niets meer over is als Jezus in Jeruzalem moet lijden. Een uitlegger zegt het zo: ‘The scorching sun represents the fact that following Jesus will not always be fun.’ Jezus verwijst naar verdrukking en vervolging: niet iedereen kan het volhouden (zie ook 5:11; 10:16-42; 24:9-13).

₁₆

Bedenk wel, Ik zend jullie als schapen onder de wolven. Wees dus scherpzinnig als een slang en argeloos als een duif.

₁₇

Pas op voor de mensen, want ze zullen je aan het gerecht uitleveren en je geselen in hun synagogen.

₁₈

Jullie zullen omwille van Mij worden voorgeleid aan gouverneurs en koningen, en getuigenis moeten afleggen ten overstaan van hen en de heidenen.

₁₉

Wanneer ze je uitleveren, vraag je dan niet bezorgd af hoe je moet spreken of wat je moet zeggen. Want wat je moet zeggen, zal je op dat moment worden ingegeven.

₂₀

Jullie zijn het immers niet zelf die dan spreken, het is de Geest van jullie Vader die in jullie spreekt.

₂₁

De ene broer zal de andere uitleveren om hem te laten doden, en vaders zullen hetzelfde doen met hun kinderen, en kinderen zullen zich tegen hun ouders keren en hen ter dood laten brengen.

₂₂

Jullie zullen door iedereen worden gehaat omwille van mijn naam; maar wie standhoudt tot het einde zal worden gered.

₂₃

Wanneer ze jullie vervolgen in de ene stad, vlucht dan naar de volgende. Ik verzeker jullie: voor je in elke stad van Israël bent geweest, is de Mensenzoon gekomen.

₂₄

Een leerling staat niet boven zijn leermeester en een slaaf niet boven zijn heer.

₂₅

Voor een leerling is het voldoende dat hij wordt als zijn leermeester, en voor een slaaf als zijn heer. Als ze de heer des huizes al Beëlzebul genoemd hebben, waarvoor zullen ze dan zijn huisgenoten wel niet uitmaken?

₂₆

Wees dus niet bang voor hen. Want niets is verborgen dat niet onthuld zal worden en niets is geheim dat niet bekend zal worden.

₂₇

Wat Ik jullie in het donker zeg, spreek dat uit in het licht, en wat jullie in het oor gefluisterd wordt, schreeuw dat van de daken.

₂₈

Wees niet bang voor hen die wel het lichaam maar niet de ziel kunnen doden. Dan kun je beter bang zijn voor Hem die beide, ziel en lichaam, kan laten omkomen in de Gehenna.

₂₉

Wat kosten twee mussen? Zo goed als niets. Maar er valt er niet één dood neer buiten jullie Vader om.

₃₀

Bij jullie zijn zelfs alle haren op je hoofd geteld.

₃₁

Wees dus niet bang, jullie zijn meer waard dan een hele zwerm mussen.

₃₂

Iedereen die Mij zal erkennen bij de mensen, zal ook Ik erkennen bij mijn Vader in de hemel.

₃₃

Maar wie Mij verloochent bij de mensen, zal ook Ik verloochenen bij mijn Vader in de hemel.

₃₄

Denk niet dat Ik gekomen ben om op aarde vrede te brengen. Ik ben niet gekomen om vrede te brengen, maar het zwaard.

₃₅

Want Ik kom een wig drijven tussen een man en zijn vader, tussen een dochter en haar moeder en tussen een schoondochter en haar schoonmoeder;

₃₆

huisgenoten worden elkaars vijanden!

₃₇

Wie meer van zijn vader of moeder houdt dan van Mij, is Mij niet waard, en wie meer houdt van zijn zoon of dochter dan van Mij, is Mij niet waard.

₃₈

Wie niet zijn kruis op zich neemt en Mij volgt, is Mij niet waard.

₃₉

Wie zijn leven probeert te behouden zal het verliezen, maar wie zijn leven verliest omwille van Mij, die zal het behouden.

₄₀

Wie jullie ontvangt, ontvangt Mij, en wie Mij ontvangt, ontvangt Hem die Mij gezonden heeft.

₄₁

Wie een profeet ontvangt omdat het een profeet is, zal als een profeet beloond worden, en wie een rechtvaardige ontvangt omdat het een rechtvaardige is, zal als een rechtvaardige beloond worden.

₄₂

En wie een van deze geringe mensen een beker koel water te drinken geeft alleen omdat het een leerling van Mij is, Ik verzeker jullie: die zal zeker beloond worden.’

Matteüs 10:16-42NBV21Open in de Bijbel

Bij vers 22 

₂₂

Het zaad dat tussen de distels is gezaaid, dat zijn zij die het woord horen, maar bij wie de zorg om het dagelijks bestaan en de verleiding van de rijkdom het woord verstikken, zodat het zonder vrucht blijft.

Matteüs 13:22NBV21Open in de Bijbel

bij wie de zorg om het dagelijks bestaan en de verleiding van de rijkdom het woord verstikken: Rijkdom wordt expliciet verbonden met ‘de zorg om het dagelijks bestaan en de verleiding van de rijkdom’ die het woord verstikken, zodat het geen vrucht draagt. Rijkdom werkt hier als een macht die aandacht, verlangen en loyaliteit opeist. Dit komt al eerder in het evangelie naar voren, in Matteüs 6:19‑33, waar Jezus waarschuwt om geen schatten op aarde te verzamelen, maar in de hemel. Want waar je schat is, daar zal ook je hart zijn; rijkdom verdringt de aandacht van Gods koninkrijk. Jezus zegt dat men geen twee heren kan dienen: God en de mammon. Rijkdom krijgt daarmee de status van een afgod. Rijkdom brengt daarbij ook allerlei zorgen met zich mee (6:25‑34), wat het vertrouwen op Gods voorzienigheid vervangt door angst en proberen zichzelf te redden.

Bij vers 23

₂₃

Het zaad dat in goede grond is gezaaid, dat zijn zij die het woord horen en begrijpen. Zij zijn het die vrucht dragen, deels honderdvoudig, deels zestigvoudig, deels dertigvoudig.’

Matteüs 13:23NBV21Open in de Bijbel

Het zaad dat in goede grond is gezaaid, dat zijn zij die het woord horen en begrijpen: ‘Begrijpen’ gaat in het Matteüs-evangelie niet alleen om cognitief weten of snappen. ‘Begrijpen’ betekent ook dat je het woord toepast in een leven volgens de waarden van het koninkrijk – anders heb je het niet begrepen. Begrijpen is volgens Matteüs dus ook doen, handelen. Alleen horen is slechts het eerste deel van begrijpen. Jezus zegt niet voor niets dat men aan de boom de vruchten kent: ‘Aan hun vruchten zul je hen herkennen. Men plukt toch geen druiven van doornstruiken of vijgen van distels? Zo brengt elke goede boom goede vruchten voort, maar een slechte boom brengt slechte vruchten voort. Een goede boom kan geen slechte vruchten voortbrengen, evenmin als een slechte boom goede vruchten’ (Mat. 7:16-18).
Zij zijn het die vrucht dragen, deels honderdvoudig, deels zestigvoudig, deels dertigvoudig: De opbrengst is niet altijd hetzelfde, er zit variatie in. Zo is het met Jezus’ leerlingen: ze brengen vrucht, maar niet altijd evenveel. De aandacht moet uitgaan naar dát er vrucht wordt gedragen, niet naar hoevéél.