Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap
13 maart 2023Kelly Deburchgraeve

Had ik de liefde niet

Door Kelly Deburchgraeve

De zaak Galileo Galilei

Voor miljoenen mensen biedt de Bijbel houvast en richting in het leven. De Bijbel helpt ons om de wereld te begrijpen, maar de manier waarop dat voor ieder van ons en in verschillende tradities vorm krijgt, verschilt nogal. Dat leidt meer dan eens tot verhitte discussies en zelfs vijandigheid. Er is wat dat betreft trouwens niets nieuws onder de zon: denk maar eens aan de gang van zaken toen Galileo Galilei eeuwen geleden inzichten deelde die het toenmalige wereldbeeld op de kop zette. Het heliocentrisme van Galilei werd onder leiding van de rooms-katholieke kerk onderdrukt en teruggedrongen. Dat dit standpunt van de Kerk ongeacht alle wetenschappelijke voortgang – onbesproken bleef tot de jaren 90 van de vorige eeuw, is op zijn minst verbazingwekkend.

Toch was Galilei zelf er ook niet geheel onschuldig aan. In zijn boek Dialoog over de twee voornaamste wereldsystemen uit 1632 laat hij de toen geldende visies rond de plaats van de aarde ten opzichte van de zon in een schijnbare dialoog treden met elkaar. Alleen Galilei vergeleek het standpunt van zijn critici met dat van een intellectueel beperkte idioot. Niet zo bevorderlijk bij het houden van een dialoog, dunkt me.

De zaak ‘Galilei’ en diens schijnbare dialoog is brandend actueel. Hoe vaak vervallen wij vandaag wel niet in het voeren van een schijnbare dialoog wanneer we het hebben over levensbeschouwelijke thema’s en de rol van de Bijbel daarin? Net zoals Galilei proberen we, vanuit de overtuiging van ons eigen gelijk, de mening van een ander te minimaliseren en te ontkrachten en soms zelfs belachelijk te maken.

Dreunende gongen en schallende cimbalen

Waarom hebben we dialoog nodig? Uiteindelijk haalde Galilei toch zijn gelijk? We gaan hiervoor ten rade bij onze joodse buren. In de Talmud vinden we aanwijzingen voor het belang van het bestuderen van de Torah in groepsverband.

De persoon die de Torah alleen bestudeert, wordt als dwaas gezien, want een levensbeschouwing omvat wat ons overstijgt en valt niet samen te vatten in één antwoord of één bepaalde weg. Moesten wij ons bij het bespreken van de Bijbel enkel laten leiden door onze eigen mening, zouden we onszelf teveel beperken.

Berakoth 63b:12, Mishna

Hoe kunnen we in dialoog treden met elkaar rond (actuele) Bijbelteksten zonder in polarisatie te vervallen? In de eerste brief aan de Korintiërs vinden we alvast een leidraad:

‘… had ik de liefde niet, ik zou niet meer zijn dan een dreunende gong of een schallende cimbaal’.

1 Kor 13:1

Dit Bijbelvers nodigt ons uit om de liefde centraal te houden telkens wanneer we in gesprek gaan met de ander. Met andere woorden, de houding die je aangaat bij een dialoog moet er een zijn van geduld en vriendelijkheid, niet een van ‘grof eigenbelang’, want dat leidt enkel tot teveel ‘toeters en bellen’. Het is enkel via de liefdevolle dialoog dat Gods Rijk werkelijkheid kan worden.

Hoe dan wel?

Geïnspireerd vanuit de Katholieke Dialoogschool (het pedagogisch project van het Katholiek Onderwijs Vlaanderen), die ongeveer 2500 scholen telt en dagelijks vanuit de praktijk op zoek gaat om die liefdevolle dialoog rond levensbeschouwing en de Bijbel telkens opnieuw en anders in te vullen, geef ik graag enkele tips mee:

  • Dialoog vs debat. In een debat proberen we elkaar te overtuigen van het eigen gelijk en halen we argumenten aan om de mening van de ander te ontkrachten. Een dialoog daarentegen gaat uit van een open houding waarin we elkaars mening beluisteren zonder die te beoordelen. De eigen visie doet er even niet toe. Het doel is het standpunt van de ander te begrijpen. Pas na de dialoog kunnen de opgedane kennis en ervaringen naast de eigen visie gelegd worden en zo aan beide kanten tot nieuwe inzichten leiden. Hoewel dit best logisch klinkt, vinden we het vandaag de dag best moeilijk om tijdens een dialoog niet te vervallen in debatteren.
  • Bereid je goed voor. Afhankelijk van het thema dat je onder de loep neemt, sta je best even stil bij jouw eigen mening en bij de mening van de ander. Wat weet ik hier al over? Vanwaar komt de kennis rond de positie van de ander? Is dit een valide bron? Welke vragen heb ik naar de ander toe? Daarnaast kan het ook interessant zijn om het een en het ander op te zoeken over de betreffende Bijbeltekst zelf: wat leren we als we kijken naar andere Bijbelvertalingen, wat vertelt de ontstaansgeschiedenis van de tekst ons …
  • Bespreek de context… Om misvattingen te voorkomen omschrijf je eerst de eigen context voldoende. Wat opvalt is dat we, wat het concrete betreft (leeftijd, gender, gezondheidssituatie …), vaak van elkaar verschillen, maar dat we niet altijd beseffen en benoemen hoe dat onze manier van lezen kleurt.
    Bijvoorbeeld: Toen ik die Bijbeltekst voor de eerste keer las, … Ik moest toen automatisch denken aan een voorval uit mijn eigen leven …
  • maar vergeet zeker ook de achterliggende waarden niet. Eenmaal de context duidelijk geschetst is, dan is het uitermate belangrijk om de waarom-vraag te stellen. Welke waarden zitten eigenlijk achter mijn opvatting over een concrete vraag? Wat opvalt binnen een dergelijk dialoog, is dat hoewel de context en het concrete vaak van elkaar verschillen, de achterliggende waarden meer dan eens gelijk zijn elkaar. En daar waar ze niet gelijk zijn, brengen het benoemen ervan toch meer begrip op tussen dialoogpartners.
    Bijvoorbeeld: Waarom was die Bijbeltekst op dat moment zo belangrijk voor mij? Waarom raakte die mij? Waarom linkte ik dit toen aan een voorval uit mijn eigen leven?

Een actuele kerststal

Omdat beelden en ervaringen nu eenmaal meer zeggen dan woorden ooit zullen kunnen, geef ik ter inspiratie graag nog een voorbeeld mee dat mij zelf overtuigd heeft van de kracht en het nut van dialoog.

Mijn collega Identiteit en Pastoraal, Bellinda, zat met de handen in het haar. Een directeur van een basisschool kwam bij haar aankloppen met het volgende probleem: een groep enthousiaste leraren die instond voor de kerstversiering op school, had wat problemen met het opzetten van de kerststal want dat vonden ze ‘toch niet meer van deze tijd’. De directeur, die opmerkte dat leraren en leerlingen hier inderdaad geen verhaal meer aan hadden, maar die de kracht van het christelijk kerstverhaal en de traditie op school erkende, zat in een tweestrijd. Hoewel de directeur de katholieke identiteit van de school gerust had kunnen onderstrepen en de kerststal vanuit zijn leidersrol zonder veel duiding had kunnen plaatsen, koos hij ervoor om dat niet te doen. Hij zat tijdens een personeelsvergadering samen met zijn team om stil te staan bij de betekenis van het geboorteverhaal van Jezus, en ging samen met Bellinda op zoek naar een alternatief.

Bellinda had het geluk – of noem het de Heilige Geest die haar een handje hielp – om op een artikel te stuiten over een Italiaans dorpje dat Maria, Jozef en kindje Jezus in een rubberbootje had geplaatst. Voor de school, die zelf ook heel wat leerlingen met een vluchtelingachtergrond herbergt, was dit de perfecte oplossing. De zorg voor diegenen die vluchten van geweld en op zoek gaan naar een veilige thuis, dat is een doel waar alle partijen zich achter konden scharen – los van hun visies op traditie. En laat het nu net zo zijn dat in dit voorbeeld – en in alle oprechte liefdevolle dialogen – de liefde met al zijn geduld en vriendelijkheid vooropstaat.

Kelly Deburchgraeve, theoloog van opleiding, werkte mee aan een project rond interlevensbeschouwelijke competenties aan de Faculteit Theologie en Religiewetenschappen aan de KU Leuven. Ze is ook projectmedewerker aan de Universitaire Parochie. Daarnaast geeft ze rooms-katholieke godsdienstles in het Heilige-Drievuldigheidscollege te Leuven en werkt ze als coördinator Identiteit en Pastoraal voor het Vicariaat Onderwijs aan het Aartsbisdom te Mechelen-Brussel.

Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschapv.4.16.18
Volg ons