Ruth 3 – Preekinspiratie
Waar gaat het om in dit gedeelte?
We komen terecht in een spannend deel van het verhaal: een verleidingsscène op de dorsvloer. Zeker in de eerste verzen zitten de nodige seksuele toespelingen. Laat de rest maar aan de verbeelding over. Maar Ruth maakt met een paar woorden duidelijk dat ze niet komt om een nieuw thuis te vinden door zich in de armen van een man te storten. Zij komt voor een losser. Ze behartigt voor haar schoonmoeder de familielijn. Opnieuw doet ze Boaz versteld staan: heeft er ooit iemand een groter blijk van trouw getoond dan deze vrouw? Doen wat goed is en daarvan niet wijken: Ruth is een religieus rolmodel.
Klik om deze passage te lezen in de NBV21
Hier
En wanneer je een Plus-account hebt, vind je hier
Invalshoeken voor de verkondiging
- Wat gebeurde er die nacht op de dorsvloer? We krijgen het niet precies te horen en dat prikkelt de fantasie. Maar het punt van het verhaal is vooral dit: er gebeurt iets anders dan we verwachtten. Het begint als een verleidingsscène in opdracht van Naomi. Maar het verhaal krijgt een andere wending als Ruth het woord ‘losser’ laat vallen. Ruth komt Boaz niet verleiden om haar nog meer gunsten te verlenen dan hij al gedaan heeft. Maar ze doet namens de familie – namens de drie overleden mannen – een beroep op hem om zich via haar over de familielijn te ontfermen. Kunnen wij vanuit onze culturele context nog meevoelen hoe ‘groot’ dit moment is?
- Het verhaal is geplaatst in de tijd van de Rechters. Boaz is geen held zoals Gideon of Jefta. Het verhaal vult moed en heldhaftigheid op een nieuwe manier in: niet met wapens, maar langs de weg van ḥesed, trouw betonen, verder gaan dan je verplicht bent. Het mooie is dat Ruth daarin de weg wijst en de toon zet. Zij is het voorbeeld van ḥesed dat door Boaz wordt gevolgd. Het boek Ruth predikt geen revolutie, de patriarchale verhoudingen blijven intact. Maar daarbinnen wordt een andere weg gewezen. Noem het de vrouwelijke weg, waardoor het leven tot bloei komt. Hoe kan de trouw van vrouwen in onze gemeenschappen vandaag ons de weg wijzen?
- Het Oude Testament kent het zwagerhuwelijk, om het doorgaan van de familielijn te garanderen wanneer een man is gestorven. En het kent de losser, die verarmde familieleden voor het ergste kan behoeden. In de tora is er tussen die twee echter geen verband. Het zwagerhuwelijk geldt alleen voor broers, lossers kunnen ook neven of ooms zijn. In Ruth 4 worden die twee regels verbonden door Boaz, tot grote schrik van de eerste losser. Boaz volgt hierin Ruth: met haar verzoek op de dorsvloer verbindt zij Boaz’ positie als losser (voor land- en vrijkoop) met het voortzetten van de familielijn door haar als vrouw te nemen. Een Moabitische vrouw die nieuw inzicht biedt in de toepassing van de tora. Een grotere doorbreking van vooroordelen kun je niet krijgen. Hoe zou je dit met een eigentijds voorbeeld kunnen illustreren?
Context van Ruth 3
Het boek Ruth als geheel
Meer over de opbouw, stijl, centrale thema’s en andere achtergrond bij het boek Ruth vind je in NBV’s Inleiding op Ruth
Het verhaal van Ruth heeft vier hoofdscènes, die samenvallen met de vier hoofdstukken:
- Van Moab terug naar Betlehem
- Ruth op het land van Boaz
- Ruth en Boaz op de dorsvloer
- In de poort van Betlehem
Kenmerkend voor de opbouw van het verhaal is een spiegeling tussen de hoofdstukken. Het eerste en laatste hoofdstuk vormen elkaars spiegelbeeld, waarbij Naomi’s bitterheid en haar nieuwe levensvreugde tegenover elkaar staan. De twee hoofdstukken in het midden vormen eveneens een tweeluik.
Schematisch overzicht
H 1: Van Moab terug naar Betlehem | H 4: In de poort van Betlehem |
Voorgeschiedenis: de mannen sterven (1:1-5) |
|
H 2: Ontmoeting Ruth en Boaz op Boaz’ land | H 3: Ontmoeting Ruth en Boaz op Boaz’ dorsvloer |
Hoofdscène: | Hoofdscène: |
Thematiek
De gespiegelde opbouw van het boek raakt aan de thematiek van omkering. Zoals Naomi letterlijk omkeert, terugkeert in Ruth 1, zo wordt uiteindelijk alles omgekeerd, ten goede gekeerd, op een onverwachtse manier. De bittere Naomi vindt haar levensvreugde terug. Waar Naomi in Ruth 1 tegen Ruth zegt ‘ik heb je niets te bieden’, blijkt het uiteindelijk Ruth te zijn die Naomi toekomst biedt.
Terwijl ‘terugkeer’ (uit ballingschap) doorgaans een positief motief is in de Bijbel, is Naomi’s terugkeer bitter. God laat mij ‘leeg’ terugkeren, zegt ze, Hij heeft zich tegen mij gekeerd. Ze komt terug in haar oude omgeving – berooid, zonder man en zonen.
Ruth is vastbesloten trouw te blijven aan Naomi. Ze zweert trouw aan Naomi, haar land en haar God. We lezen niet expliciet waarom zij die keuze maakt. Boaz interpreteert het als een daad van trouw (ḥesed). Ruths trouw laat zich niet beïnvloeden door rationele bezwaren of een somber toekomstbeeld. Het is een diepe drijfveer om te doen wat goed is voor de ander, van wie je houdt.
Niet alleen Naomi maakt een ommekeer door, dat geldt ook voor Ruth. Als ze aankomt in Betlehem is ze anoniem, de vrouwen in de poort lijken haar te negeren. Op het veld van Boaz noemt ze zichzelf een vreemdeling, de buitenstaander, maar Boaz ziet haar als familie (‘mijn dochter’). Daar gaat Ruth op door, door Boaz met klem te vragen om het losserschap – de familieverplichting – ten opzichte van haar te vervullen.
Boaz beschouwt Ruths vraag als een bewijs van haar trouw, dat zelfs het eerste (bij Naomi blijven en voor haar zorgen) nog overtreft. En hij beantwoordt haar blijk van trouw met het zijne. De eerste losser is bereid het land te kopen, maar schrikt ervoor terug als hij te horen krijgt dat Ruth bij de koop is inbegrepen: het kind dat ze zullen krijgen, komt op naam van haar overleden man en erft het land. Dat kan ik me niet veroorloven, meent de eerste losser en hij treedt terug. Het offer dat de naamloze losser niet wil brengen, brengt Boaz wél. Trouw zijn heeft een prijs.
Als alles ten goede is gekeerd, moet er nog één ding terugkeren: de levensvreugde van Naomi. Leeg was Naomi teruggekeerd naar Betlehem: zonder man, zonder zoons, zonder vreugde. De zoon die God schenkt aan Ruth en Boaz zal, zo juichen de vrouwen van Betlehem, de levensvreugde doen terugkeren (4:15).
Opbouw en kern van de passage
Dit hoofdstuk is opgebouwd uit drie onderdelen:
Vers 1-6: Aanloop (Naomi instrueert Ruth)
Vers 7-15: Hoofdscène (Ruth bezoekt Boaz op de dorsvloer)
Vers 16-18: Afsluiting (Ruth terug bij Naomi)
Net als in Ruth 2 is de dialoog tussen Ruth en Boaz de kern van het hoofdstuk, met name 3:9-11. Om hun woorden goed te begrijpen moeten we de context in kaart brengen.
Het begint ermee dat Naomi voor Ruth een ‘rustplaats’ wil zoeken, een plek waar ze veiligheid en geborgenheid vindt. Dat betekent: iemand die haar tot vrouw neemt. Naomi instrueert Ruth om goed voor de dag te komen, naar de dorsvloer te gaan, te kijken waar Boaz gaat slapen, om dan in het donker van de nacht bij hem te gaan liggen. De woorden die Naomi gebruikt (‘gaan liggen’, ‘voeteneinde ontbloten’, zie aantekeningen) lijken seksuele toespelingen. Het is alsof Ruth zichzelf aan moet bieden en Boaz zal dan wel zeggen wat ze moet doen.
Ruth belooft de raad van haar schoonmoeder te volgen, maar op het moment suprême is het niet Boaz die haar zegt wat ze moet doen, maar andersom. Ruth spreekt uit (letterlijk vertaald) ‘spreid uw vleugel(s) uit over uw dienares, want u bent de losser’. Hier vallen drie dingen op. Ten eerste komt het beeld van de vleugels terug dat Boaz zelf gebruikte in Ruth 2. Daar sprak Boaz vol respect over Ruth omdat zij haar bescherming zocht onder de vleugels van de God van Israël. Hier gebruikt Ruth hetzelfde beeld van de vleugels om Boaz te vragen die bescherming nu concreet te maken. Gods bescherming kan gestalte krijgen in de bescherming van Boaz. Ten tweede is de zin ‘spreid uw vleugel(s) over mij uit’ in feite een huwelijksaanzoek: neem mij als uw vrouw onder uw hoede. Ten derde doet Ruth daarbij een beroep op Boaz als losser. Dat zet alles in een ander licht. Ze biedt niet zichzelf aan, maar doet een beroep op hem namens de overleden mannen en Naomi: ontferm u over de familielijn.
Boaz is overweldigd – niet door Ruths schoonheid, maar door haar trouw, haar daad van ḥesed jegens de familie. Hij belooft te doen wat zij vraagt, zij het dat er een ander familielid is dat als eerste in aanmerking komt om als losser op te treden.
Ruth blijft die nacht op de dorsvloer en verdwijnt voor het licht wordt, opnieuw rijkelijk overladen met gerst door Boaz. Terug bij Naomi brengt ze verslag uit en toont de meegebrachte gerst. Naomi spreekt uit dat ze op Boaz kunnen rekenen.
Aantekeningen per vers
Bij vers 2
- op de dorsvloer gerst wannen: De dorsvloer is de plaats waar de graankorrels uit de aren worden geslagen. Door ossen over het graan te laten lopen, trapten ze de korrels uit de aren. Het wannen vond plaats aan het einde van de dag, in de avondwind. De graankorrels werden in de lucht gegooid samen met de strootjes en het kaf. De wind nam stro en kaf mee, de korrels vielen terug. Zo bleven de korrels over. Als wan gebruikte men een schaalvormige mand of een getande houten vork waarmee graankorrels en kaf van de dorsvloer werden geschept.
Bij vers 3
- Baad je, wrijf je in met olie, kleed je aan: Dit zijn voorbereidingen die men trof voor een feest of een bijzondere gelegenheid. Deze drie elementen komen ook voor in Ezechiël 16:9-10, waar beeldend beschreven wordt hoe God Jeruzalem mooi maakt als zijn vrouw (ook Ruth 3:9 bevat een parallel met Ezech. 16, zie onder).
Bij vers 4
- waar hij zich neerlegt (…) daar gaan liggen: Het woord ‘liggen’, ‘zich neerleggen’ (in het Hebreeuws šākab), komt in dit hoofdstuk acht keer voor. Het is het centrale woord in dit hoofdstuk en wordt verbonden met zowel Boaz als Ruth. In het Oude Testament heeft ‘liggen’ vaak een seksuele bijbetekenis (Gen. 39:7; Deut. 22:25; 2 Sam. 13:11).
- de deken aan zijn voeteneinde terugslaan: Het Hebreeuws laat hier meerdere interpretaties toe. De NBV21 kiest met ‘de deken aan zijn voeteneinde terugslaan’ en ‘aan zijn voeteneinde liggen’ (vs. 8, 14) voor de meest kuise optie. Naomi draagt Ruth op om het ‘gedeelte van zijn voeten/benen te ontbloten’ en daar te gaan liggen. Het lijkt er dan eerder op dat Ruth zelf als deken fungeert voor Boaz’ benen. Sommige uitleggers menen dat het zelfs nog verder gaat, omdat in het Hebreeuws ‘voeten’ een bekend eufemisme is voor de mannelijke geslachtsdelen. Vaak ziet men in deze tekst aanwijzingen voor een seksuele lading. Aan de andere kant is er, zodra in vers 9 de dialoog begint, geen enkel spoor meer van een seksuele ontmoeting. Je kunt met deze tekst dus meerdere kanten op. Dan blijken de eigen culturele vooronderstellingen van de uitlegger ook een rol te spelen. Veel westerse uitleggers denken al snel ‘er zal wel iets gebeurd zijn’. Sommige culturen herkennen echter het verschijnsel van een heimelijke ontmoeting om een belangrijke kwestie te bespreken. Dan kijk je er heel anders tegenaan (zie daarvoor Janet Dyk, ‘De dorsvloerscène in Ruth 3: suggestieve lezingen en interculturele overwegingen’, in: R. Buitenwerf en anderen, Ambacht en Wetenschap, Heerenveen 2006, p. 107-118).
Bij vers 9
- Ruth: Dit is de enige keer dat Ruth zich bij haar eigen naam noemt. Ze wordt door Boaz en door Naomi aangesproken als ‘mijn dochter’, en ze beschrijft zichzelf tegenover Boaz als ‘uw dienares’ en als ‘vreemdeling’. Alleen hier gebruikt ze haar eigen naam.
- Laat mij bij u schuilen: Letterlijk vertaald staat er: ‘spreid dan uw vleugel(s) uit over uw dienares’. De Hebreeuwse vorm kan gelezen worden als een dualis (twee vleugels) of worden opgevat als enkelvoud. Daarbij speelt ook mee dat ditzelfde woord ook wordt gebruikt voor de ‘slip van een mantel’; in Ezechiël 16:8 komt dit woord voor in combinatie met hetzelfde werkwoord als in Ruth 3:9, ‘uitspreiden over’ als God zegt ‘Ik spreidde (de slip van) mijn mantel over je uit’. Hiermee symboliseert God dat Hij Israël tot vrouw neemt. Ruth doet Boaz dus een huwelijksaanzoek. Maar er speelt meer. De metafoor van de vleugels werd al eerder gebruikt door Boaz in Ruth 2:11: ‘De HEER, de God van Israël, onder wiens vleugels je bent komen schuilen.’ In Ruths verzoek aan Boaz komen, letterlijk vertaald, die vleugels weer terug. Daarmee laat zij zien: schuilen bij de God van Israël moet concreet gestalte krijgen in de bescherming die Boaz haar kan bieden. Een probleem van de Nederlandse vertaling is dat ‘spreid uw vleugel(s) over mij uit’ voor hedendaagse lezers niet overbrengt wat Ruth ermee wilde zeggen. Voor de NBV21 is gekozen voor een formulering die de band met Ruth 2:11 (schuilen onder Gods vleugels) bewaart en die tegelijk – in deze context – kan worden opgevat als een huwelijksaanzoek: ‘Laat mij bij u schuilen.’
- als losser optreden: Naomi heeft Ruth verteld dat Boaz als losser kan optreden (2:20) en dat voert Ruth hier aan. Maar zij betrekt het hier niet alleen op land (zie Ruth 4
) maar ook op de familielijn. Door als losser Ruth als vrouw te nemen kan de familielijn van Naomi worden voortgezet.
Bij vers 10
- Dit getuigt van nog meer trouw dan wat je voorheen al hebt gedaan: Hier wordt weer het kernwoord chèsèd gebruikt (zie aantekeningen bij 1:8
en 2:20 ). Boaz verwijst hier naar Ruths eerdere blijk van trouw. Daarmee doelt hij op wat hij zei in 2:11-12 bij hun eerste ontmoeting. Ruths eerdere blijk van trouw aan Naomi was dat ze ondanks alles met haar mee terug ging om voor haar te zorgen. Dat Boaz nu, in hoofdstuk 3, nog meer onder de indruk is van Ruths trouw aan Naomi, is omdat ze niet alleen uit is op haar eigen belang (bescherming van een man), maar ook op dat van Naomi (bescherming van de losser). Het boek Ruth laat zien dat ‘trouw betonen’ het leven tot bloei brengt onder Gods zegen. Trouw betonen gaat verder dan wat je volgens de regels en sociale codes verplicht bent.
Bij vers 11
- een moedige vrouw: Zie de aantekening bij 2:1
. Voor Boaz (in 2:1) en voor Ruth (in 3:11) wordt hetzelfde woord gebruikt in het Hebreeuws: ḥayīl. Deze overeenkomst is veelzeggend. Ondanks de grote maatschappelijke verschillen die er tussen hen bestaan, hebben ze ook iets gemeen. Ze zijn allebei moedig – het vergt moed en kracht om te doen wat goed is, ook al is dat niet de gemakkelijkste weg.
Bij vers 17
- met lege handen: Dat Boaz niet wil dat Ruth met lege handen bij haar schoonmoeder aankomt, is een omkering van het motief in 1:21, waar Naomi zegt dat God haar ‘met lege handen’ deed terugkeren. De lege handen slaan allereerst op eten en levensonderhoud. Daar voorziet Boaz in. Maar in tweede instantie gaat het ook om meer: de doorgaande familielijn. Ook daar zal Boaz zorg voor dragen.
Achtergrondinformatie
Toelichting bij kernwoorden en begrippen
Verdieping bij thema’s
Webinarserie
‘Met Ruth op weg naar Pinksteren’ – een serie van zes webinars over het boek Ruth en het overkoepelende thema van Ruth in het licht van Pinksteren:
Webinar 1: Samenhang en thematiek van het boek Ruth
Webinar 2: Ruth in gesprek met het Oude Testament
Webinar 3: Ruth en het grote verhaal over God en Israël
Webinar 4: Handelingen 2
Webinar 5: Handelingen 8
Webinar 6: Ruth, een messiaanse lezing
Ter inspiratie
Onder de vleugels van genade
Ruth 3 vormt een bijzonder moment in het boek Ruth. Het verhaal, dat begon met verlies en onzekerheid, beweegt hier voorzichtig in de richting van hoop en herstel. In dit hoofdstuk zien we hoe Ruth, op advies van haar schoonmoeder Naomi, een moedige stap zet naar Boaz, de man die als losser kan optreden voor hun familie.
Naomi begrijpt dat Boaz niet alleen vriendelijk is, maar ook een rol kan spelen in hun toekomst. Volgens de wet van Israël kon een familielid optreden als losser, iemand die verantwoordelijkheid nam om het leven van een weduwe en haar familie te beschermen en te herstellen. Daarom stuurt Naomi Ruth naar de dorsvloer, waar Boaz die nacht zal slapen.
Ruth volgt Naomi’s aanwijzingen zorgvuldig. Ze wast zich, zalft zich en trekt haar mantel aan. Dit is geen poging tot verleiding, maar een voorbereiding op een belangrijke en respectvolle ontmoeting. Wanneer Ruth zich bij Boaz neerlegt en hij wakker wordt, spreekt zij woorden die diep betekenisvol zijn: ‘Spreid uw vleugel over uw dienares uit, want u bent de losser’ (HSV).
Met dit beeld vraagt Ruth om bescherming en zorg. Het is een uitdrukking van vertrouwen. Zij legt haar toekomst in de handen van iemand die bekendstaat om zijn rechtvaardigheid en goedheid.
De reactie van Boaz laat zien dat hij een man van integriteit is. Hij prijst Ruth om haar trouw en haar karakter. Tegelijk blijft hij eerlijk over de situatie: er is nog een andere losser die dichterbij staat. Boaz wil alles doen wat rechtvaardig is. Zijn houding onderstreept dat echte zorg voor de ander altijd gepaard gaat met respect en verantwoordelijkheid.
Dit hoofdstuk laat ons zien hoe Gods voorzienigheid vaak werkt door gewone mensen die bereid zijn recht te doen en trouw te blijven. Ruth toont moed en vertrouwen, Naomi toont wijsheid, en Boaz handelt met integriteit.
Voor christelijke lezers wijst dit verhaal ook verder. Boaz wordt vaak gezien als een beeld van Christus, de grote Losser. Zoals Ruth bescherming zocht onder de vleugels van Boaz, zo mogen mensen vandaag schuilen bij God. Hij ziet wie kwetsbaar is, en Hij biedt bescherming, herstel en een nieuwe toekomst.
Ruth ging naar de dorsvloer met onzekerheid, maar ook met hoop. Het verhaal herinnert ons eraan dat wie zijn vertrouwen stelt op God, vaak meer ontvangt dan hij had durven verwachten.
Hedwig Komproe, emeritus predikant Kerkgenootschap New Song Nederland