Tussen tekst en kansel: de methode achter Preekinspiratie

Elke week staat voor veel voorgangers de vraag centraal: over welke tekst preek ik en hoe breng ik die echt tot leven voor mijn gemeente? Goede exegese is daarvoor onmisbaar, maar niet altijd even makkelijk te vinden. Sinds september 2024 biedt het NBG daarvoor een concreet hulpmiddel: Preekinspiratie. Een wekelijks aanbod van exegese gericht op de verkondiging. Al het materiaal is vrijelijk beschikbaar op preekinspiratie.nl.

Het NBG is zich de afgelopen jaren sterker gaan richten op de professional die dagelijks met de Bijbel werkt: predikanten, voorgangers, pastoors, theologen, kerkelijk werkers. Hun context is ingrijpend aan het veranderen: kleinere aanstellingen, meer deeltijdwerk, nieuwe prioriteiten en een grotere diversiteit in opleidingsachtergrond. Dit alles maakt dat de vraag naar bruikbaar exegetisch materiaal toeneemt. Hoe kan het NBG de groep van professionele Bijbelgebruikers ondersteunen? Een van de antwoorden die vaak wordt gegeven is: zorg voor goed exegetisch materiaal dat de Bijbel ontsluit. Dat materiaal moet makkelijk te vinden en betrouwbaar zijn. Het moet de historische en literaire context van de tekst belichten, kernwoorden uitleggen en theologische lijnen trekken. En cruciaal is: het moet inspireren en de eigen creativiteit aanwakkeren zonder de voorganger het denkwerk uit handen te nemen. De vertaalslag naar de eigen gemeente blijft de verantwoordelijkheid van de voorganger zelf. Met name voor voorgangers zonder exegetische specialisatie, deeltijdwerkers en HBO-theologen is goed bronmateriaal in de praktijk lang niet altijd vanzelfsprekend beschikbaar. Preekinspiratie wil voor hen het verschil maken.

Het aanbieden van exegese voor kerkelijke toepassing past uitstekend bij de missie van het NBG. Het NBG kan een brugfunctie vervullen tussen specialistisch Bijbelonderzoek enerzijds en de kerkelijke praktijk anderzijds. Tijdens een expertmeeting rond Preekinspiratie bleek echter dat het aanbieden van enkel exegese het grootste knelpunt nog niet oplost. Dat knelpunt is de stap van exegese naar toepassing, de vertaalslag naar de verkondiging. Hoe doe je dat op een verantwoorde manier, waar vind je het juiste aangrijpingspunt? Dat is waar veel voorgangers het meest mee blijken te worstelen. De behoefte aan ondersteuning daarbij is groot, maar tegelijk luistert het nauw: te veel theologische kleuring of sturing werkt averechts. Kan Preekinspiratie hierbij helpen zonder de prediker voor de voeten te lopen of het proces te veel in te vullen? Om die vraag te beantwoorden, kijken we naar een model van preekvoorbereiding.

In het proces van preekvoorbereiding zijn vier fasen te onderscheiden. We zetten ze hier schematisch op een rijtje, met behulp van de terminologie van Ciska Stark:

Preekinspiratie richt zich op de eerste twee fasen. In de eerste plaats biedt het een hulpmiddel om de exegetische oriëntatie goed en grondig te verrichten. Daarnaast biedt het materiaal aanknopingspunten om de tweede fase, de hermeneutische reflectie op de verbinding tussen toen en nu, op gang te brengen. In deze fase wil Preekinspiratie voorgangers op weg helpen, zonder het proces te controleren. De derde en vierde fase blijven hier buiten beeld – die vormen geheel en al het terrein van de voorganger zelf. We zullen hier uiteenzetten hoe Preekinspiratie inspeelt op de eerste twee fasen.

Allereerst de fase van oriëntatie op de tekst. In deze fase kies je als voorganger de tekst en ga je er actief mee aan de slag. Je leest deze in verschillende vertalingen, maakt zo mogelijk een eigen vertaling vanuit de brontekst, en laat de tekst diep tot je doordringen. Vervolgens maak je een exegetische verkenning.

Deze fase wordt vaak geassocieerd met handwerk en ambacht: het is een proces dat tijd en volle aandacht vraagt. Je beweegt je zowel op het niveau van grote thematiek als op dat van de kleinste details – opbouw, samenhang, motieven en het ‘gesprek’ dat de tekst voert met andere Bijbelteksten. Het belangrijkste van deze fase is dat je als exegeet openstaat voor de eigenheid van de tekst. Vergelijk het met een ontmoeting waarbij je de ander open, nieuwsgierig en met oprechte aandacht tegemoet treedt. Dat vraagt om discipline, tijd en nauwkeurigheid. Alleen dan ontstaat er ruimte voor de tekst in zijn eigenheid.

Je openstellen voor de tekst is het tegenovergestelde van je afvragen hoe je uit de tekst een preek kunt halen. Een dergelijke utilitaire houding staat een echte ontmoeting met de tekst in de weg. Even problematisch is het als je de omweg van de exegese denkt te kunnen overslaan en een shortcut neemt naar de toepassing. In dat geval loop je het aanzienlijke risico dat je de tekst gebruikt als spiegel van je eigen ideeën. Die ideeën kunnen de moeite waard zijn, maar je laat dan het belangrijkste liggen: de kracht van de Schrift als getuigenis. Waar het in deze fase op aankomt, is dat je de eigenheid van de tekst probeert te ontdekken en te ervaren. Je schept ruimte voor wat de tekst te zeggen heeft, zonder die in te perken of aan te passen aan je eigen theologie en denkbeelden. Pas dan kan de ontmoeting met de tekst werkelijk vruchtbaar zijn: een ontmoeting met een stem die daadwerkelijk anders is dan de jouwe. De kunst is dus ook om je eigen vooronderstellingen en verwachtingen tijdelijk aan de zijlijn te zetten. Dit is niet eenvoudig, maar er zit een heel waardevolle kant aan: in deze fase hangt het niet van jou af, jouw ideeën, theologie of creativiteit. Je krijgt iets aangereikt dat in zichzelf waarde en betekenis draagt.

Het bovenstaande klinkt aansprekend, maar hoe ondersteunen we dat in de praktijk? Bij de eerste vraag – hoe komt een voorganger tot zijn of haar tekstkeuze? – stuitte Preekinspiratie op een probleem. Voor een grote groep voorgangers in onder meer de Rooms-Katholieke Kerk, de Oud-Katholieke Kerk en de Protestantse Kerk in Nederland, is het antwoord vanzelfsprekend: zij preken over de lezingen van de zondag volgens het leesrooster, met de tekst uit het evangelie. Het volgen van het leesrooster zou voor Preekinspiratie dan ook duidelijke voordelen opleveren. Tegelijk zitten er ook aanzienlijke nadelen aan: veel voorgangers volgen het rooster niet, en lang niet alle kerken zijn ermee vertrouwd. Vanzelfsprekend zijn de evangelieteksten van het rooster teksten waarover veelvuldig wordt gepreekt, maar voorgangers die het rooster niet volgen, bepreken ook andere teksten, bijvoorbeeld in een thematische samenhang, uit andere Bijbelboeken. Een programma als Preekinspiratie zou dan ook de ambitie moeten hebben om de belangrijkste teksten uit alle Bijbelboeken te behandelen. Een verdere complicatie vormt het NBG-aanbod van kindermateriaal via de methode Bijbel Basics: de projecten rondom de Veertigdagentijd tot Pasen en van Advent tot Kerst zijn in een groeiend aantal kerken populair, en steeds vaker willen voorgangers de volwassendienst hierbij laten aansluiten.

Er is daarom een toenemende vraag naar exegesemateriaal voor voorgangers dat aansluit bij deze projecten, die losstaan van het leesrooster. Ruim een jaar hebben we geprobeerd om een combinatie te maken door series te bieden die in meerdere of mindere mate ook bij het leesrooster aansloten. In de praktijk bleek het echter niet goed mogelijk om de verschillende behoeften onder één noemer te brengen. Daarom is Preekinspiratie vanaf januari 2026 overgegaan op een vernieuwde aanpak: een twee-sporenstructuur. Exegeses worden nu aangeboden binnen thematische series (spoor 1) én als wekelijkse exegese bij de evangelielezing volgens het rooster (spoor 2).

Het eerste spoor bestaat uit thematische series van vier tot zes zondagen, opgebouwd rond een thema of een aaneengesloten reeks teksten. In dit spoor zijn ook de twee jaarlijkse Bijbel Basics-projecten opgenomen, die van Veertigdagentijd-Pasen en van Advent-Kerst. Het materiaal in deze thematische series omvat zowel Oude als Nieuwe Testament en is zo gepland dat in de loop van enkele jaren de belangrijkste preekteksten uit alle Bijbelboeken aan bod kunnen komen. Alle Bijbelboeken minus de evangeliën, want die staan centraal in het tweede spoor. Het tweede spoor bevat de evangelieteksten van het leesrooster. Dit spoor is bedoeld voor iedereen die het driejarig leesrooster volgt (het A-, B- en C-jaar), hetzij vanuit het Oecumenisch Leesrooster, het Romeins Lectionarium of het Gemeenschappelijk Leesrooster. Voor elke zondag biedt Preekinspiratie een exegese bij de evangelielezing.

We bieden dus twee verschillende sporen om twee verschillende groepen van dienst te zijn. De geboden exegese volgt in beide gevallen dezelfde methode. We werken consequent van groot naar klein. Eerst wordt het Bijbelboek gesitueerd, met een link naar een boekinleiding. Dan volgt een overzicht van waar we zitten in het boek, de context van de passage. Vervolgens komt de opbouw en kern van de passage, en tot slot een toelichting vers-voor-vers. De toelichting focust op kernwoorden, historisch-culturele achtergronden en theologische lijnen, de elementen waaraan voorgangers behoefte hebben.

Voor de exegese putten we uit een scala aan bronnen: recente studiebijbels zoals de NBV-Studiebijbel, de Studiebijbel in Perspectief en Het Nieuwe Testament met Joodse toelichtingen, aangevuld met internationale commentaarseries en vakliteratuur. Het redactieteam werkt daarin steeds samen: door elkaars teksten kritisch te reviewen, streeft het team naar een evenwichtig en degelijk eindresultaat. Preekinspiratie biedt per passage een exegese van zo’n 2500 woorden – soms meer of minder, afhankelijk van de omvang en aard van de passage. De exegese wil zowel compact als diepgravend zijn.

Hoe draagt het materiaal bij aan de hierboven beschreven oriëntatiefase van preekvoorbereiding? Door grip te bieden op de tekst, ondersteunt de exegese het oriëntatieproces. Doordat de exegese bovendien dicht bij de tekst blijft, helpt ze de gebruiker om de eigenheid van de tekst – eigen karakter, thematiek en boodschap – helder te zien. Wat van de gebruiker wordt gevraagd, is de juiste mindset: openheid, aandacht en de rust om alles te overwegen.

Een belangrijke pijler is de inbedding van Preekinspiratie op debijbel.nl. De exegese staat daardoor in direct verband met de Bijbeltekst en met alle teksten waarmee die tekst als het ware in gesprek is. Alles is direct op het scherm tevoorschijn te halen. Uiteenlopende vertalingen en de brontekst zijn binnen handbereik. Het is een ideale werkomgeving met alle middelen en materialen voor een grondige exegetische oriëntering.

We keren nog even terug naar Starks model van preekvoorbereiding. Na de oriënterende, exegetische fase volgt als tweede de hermeneutische fase. In deze fase worden de exegese van de tekst en de situatie van vandaag – onze context, onze wereld – op elkaar betrokken. Hoe verloopt dit proces en op welke manier speelt Preekinspiratie erop in? In de hermeneutische fase draait het om verbanden tussen toen en nu, zowel overeenkomsten als verschillen. Die verbanden dienen zich al aan tijdens de oriënterende fase: het opmerken van analogieën zit immers in ons menselijk denken ingebakken. Overeenkomsten en opvallende verschillen komen vanzelf op. De kunst is om er niet meteen mee aan de slag te gaan, maar ze te registreren, en eerst de exegetische fase af te ronden. Het aangrijpingspunt waarmee je het gesprek tussen toen en nu tot stand brengt, dient immers niet te worden ontleend aan een bijkomstigheid of terloops detail, maar aan de essentie van de tekst. Het exegetische materiaal van Preekinspiratie benoemt de kern van de tekst, maar doet dat vanuit een exegetisch perspectief. De taak van de gebruiker is om nu zelf, in de hermeneutische fase, de kern van de tekst theologisch te duiden, daarin door te dringen en van daaruit verbanden te gaan zien met de eigen situatie. Daar ligt het raakpunt van het Bijbelse getuigenis met vandaag. De theologische kern zal vaak bij de exegetische kern aansluiten, maar elke voorganger brengt daarbij zijn of haar eigen theologische kader en context mee. Het gaat erom hoe je die kern zelf theologisch onder woorden brengt.

Dit is een creatief theologisch proces. Preekinspiratie stuurt dat proces niet, maar biedt suggesties en aanknopingspunten. Elke exegese gaat vergezeld van enkele – twee, drie of vier – concrete invalshoeken voor de verkondiging. Die invalshoeken vloeien voort uit de exegese en zijn mogelijke denkrichtingen voor de hermeneutische fase: opties die het denkproces willen aanwakkeren. Preekinspiratie gaat daarmee bewust een stap verder dan enkel inhoudelijke exegese. De reden daarvoor is duidelijk: juist het zetten van deze stap wordt door veel voorgangers als de grootste uitdaging ervaren. Hier is de behoefte aan ondersteuning het grootst. Tegelijkertijd worden de invalshoeken bewust als opties of denkrichtingen gepresenteerd, omdat het denkproces het eigen proces van de voorganger moet blijven. Preekinspiratie levert bouwstenen aan, geen kant-en-klaar pakket. Voorgangers van uiteenlopende stromingen moeten er immers mee kunnen werken.

Naast de invalshoeken voor de verkondiging biedt Preekinspiratie nog verdere ondersteuning voor de hermeneutische fase. Op dit punt gaan de twee sporen verschillende richtingen uit, en daarom worden ze hieronder afzonderlijk besproken.

Bij de thematische series, spoor 1, wordt elke exegese afgesloten met een bijdrage van een gastvoorganger, die een minipreek biedt – in geschreven vorm, als filmpje of allebei. De gastvoorgangers, uit verschillende denominaties, laten op een aanstekelijke en inspirerende manier zien hoe de stap van exegese naar verkondiging gemaakt kan worden en wakkeren zo het creatieve proces bij de gebruiker aan. Op deze manier klinkt een diversiteit aan stemmen. De bijdragen van gastvoorgangers zijn tevens het bewijs dat het exegetische materiaal van Preekinspiratie bruikbaar is voor voorgangers uit uiteenlopende kerken en stromingen. Op basis van hetzelfde exegetische materiaal kunnen immers heel verschillende preken worden gemaakt.

Bij de leesroosterexegese van spoor 2 worden eveneens aanvullende aanzetten geboden voor de hermeneutische fase, hier met specifieke aandacht voor de liturgische samenhang van het leesrooster. Vanuit Preekinspiratie kun je doorklikken naar een leesroosterpagina met de teksten van de zondag: OT-lezing, psalm, brieflezing en evangelielezing. Op de leesroosterpagina bieden we materiaal aan vanuit Tijdschrift voor Verkondiging (TvV). Dit tijdschrift is gespecialiseerd in uitleg bij de lezingen van het Romeins lectionarium. Naast een exegetische beschouwing die de verschillende lezingen van de zondag met elkaar verbindt, biedt het tijdschrift voor iedere zondag een preekvoorbeeld. Dit materiaal van TvV vormt een waardevolle aanvulling op de exegese van Preekinspiratie.

Schematisch ziet het aanbod van Preekinspiratie er als volgt uit:

Het bovenstaande schema brengt in beeld wat Preekinspiratie biedt. Voor de volledigheid dient hieraan nog één element te worden toegevoegd: bij de thematische series wordt doorgaans ook een verdiepend artikel aangeboden dat de teksten van de serie onderling verbindt. Dit artikel, geschreven door een lid van het redactieteam of door een externe auteur, wordt gepubliceerd onder de vlag van Met Andere Woorden/online.

Iedere week groeit Preekinspiratie aan met twee nieuwe exegeses. Het materiaal dat we bieden geeft een fundament voor de exegetische oriëntatie en handvatten voor de hermeneutische fase, mét en zonder het rooster. Op dit moment zijn er zo’n 120 exegeses online beschikbaar en dat aantal groeit wekelijks. Zo ontstaat er gaandeweg naast de twee sporen nog een derde gebruiksmogelijkheid: de vrije optie. Wie over een bepaalde tekst wil preken, kan via de zoekfunctie op preekinspiratie.nl nagaan of er al een exegese beschikbaar is. We werken gestaag door aan het doel om in enkele jaren een uitgebreid repertoire op te bouwen van teksten uit het Oude en Nieuwe Testament. De kans dat de tekst waarover je wilt preken ertussen zit, wordt dus steeds groter.

Elke uitlegger werkt vanuit een bepaalde hermeneutische positie. Ook Preekinspiratie kiest bewust voor een aantal uitgangspunten: interconfessionaliteit, tekstgerichtheid, nadruk op de relevantie van de Bijbel, en openheid voor het eigen geluid van de tekst inclusief de vreemdheid die een Bijbeltekst kan hebben. De interconfessionaliteit uit zich op verschillende manieren: de diversiteit binnen het exegese-team, de uiteenlopende theologische kleur van studiebijbels en commentaren die als bron dienen en de gastvoorgangers die bijdragen aan de filmpjes. Ook recente NBG-publicaties zullen in het materiaal doorklinken: Hemels Groen, met exegetische proeven vanuit een ecokritische invalshoek, en Het Nieuwe Testament met Joodse toelichtingen, een studiebijbel die een leeswijze voorstaat die recht doet aan de Joodse wortels van het christendom.

Het NBG staat voor exegese die het eigen geluid en het eigen karakter van een Bijbelboek of passage naar voren brengt, als een eigen stem binnen het veelstemmige koor van de Bijbel als geheel. De hermeneutische vooronderstelling daarbij is dat ieder Bijbelboek en ieder gedeelte iets te zeggen heeft dat zich niet laat reduceren tot een algemene Bijbelse boodschap. Bovendien vullen we dit aan met een meer uitgesproken theologische bijdrage door gastvoorgangers in spoor 1, en met een toelichting bij de evangelielezing en de andere lezingen, inclusief de psalm van de zondag, en een preekvoorbeeld in spoor 2. Op die manier is Preekinspiratie niet alleen een toerustingsprogramma voor voorgangers, maar ook een programma dat samen met voorgangers tot stand komt.

Preekinspiratie groeit. In de loop van 2025 nam het aantal gebruikers flink toe, en ook in 2026 stijgt het gebruik van de website gestaag.

Wat staat er de komende tijd op het programma?

Steeds meer voorgangers vinden de weg naar het materiaal. Ook de groep die zelf een bijdrage levert met een filmpje of een minipreek wordt groter. De ontwikkeling van Preekinspiratie wordt mede mogelijk gemaakt door verschillende kerkelijke fondsen. Achter deze samenwerking gaat een gedeelde overtuiging schuil: in een tijd waarin Bijbelse geletterdheid onder druk staat en kennis van de Bijbelse tradities afneemt, is het van blijvend belang dat voorgangers kunnen beschikken over een degelijke exegetische basis. Prediking moet haar fundament in de tekst hebben.

Prof. dr. Matthijs J. de Jong is hoofd Vertalen bij het Nederlands-Vlaams Bijbelgenootschap en bijzonder hoogleraar Bijbelvertalen aan de Vrije Universiteit Amsterdam.

Matthijs de Jong, ‘Tussen tekst en kansel: de methode achter Preekinspiratie’ in: Met Andere Woorden 45/1 (juni 2026), 42-52.