Terminologie rond de canon van de Bijbel

De meeste Bijbellezers weten wat ‘canoniek’ betekent en welke boeken er in het Oude en Nieuwe Testament staan. Hoe meer het gaat over boeken aan de randen van de canon en daarbuiten, hoe onbekender de termen en hoe onduidelijker welke boeken ermee bedoeld worden. Daarom geven we hier een beknopt overzicht met de focus op de westerse tradities. 

Inmiddels komen de canons van de oosters- en oriëntaals-orthodoxe kerken ook vaker in het blikveld, nu meer christenen met een migratieachtergrond aanwezig zijn in onze samenleving. Maar die staan niet in dit overzicht, anders zou de lijst te groot en te complex worden. 

Apocrief: Letterlijk ‘verborgen’. In de vroege kerk werd de term gebruikt voor geschriften die voor esoterisch gebruik waren, en breder voor alle geschriften waaruit in de meeste kerken niet gelezen werd. 

Apocriefen van het Nieuwe Testament: Vroegchristelijke, Bijbelachtige lectuur. Vaak wordt hierin gebruikgemaakt van gaten in de Bijbelse verhalen, zoals het leven van Maria, de jeugd van Jezus, de gesprekken van de opgestane Jezus met zijn leerlingen en verrichtingen van apostelen. Regelmatig worden hierin zienswijzen gepromoot die door anderen als ketters werden beschouwd. Bekende apocriefe geschriften zijn: 

Apocriefen van het Oude Testament: Protestantse benaming voor boeken die wel in de Vulgata, maar niet in de Hebreeuwse Bijbel staan (zie *Deuterocanonieke boeken). Daarnaast is het de benaming van zowel katholieken als protestanten voor boeken die wel in sommige Bijbels staan, maar geen officiële status hebben, namelijk: 

De Statenvertaling bevatte in het gedeelte van de apocriefen naast de *Deuterocanonieke boeken ook deze boeken. De Vulgata zet het gebed van Manasse en 3 Makkabeeën in een appendix. Daarnaast bevat de appendix van de Vulgata ook: 

De hierboven opgesomde apocriefe boeken worden ook wel onder de *Pseudepigrafen van het Oude Testament gerekend. 

Apostolische vaders: Categorie orthodoxe geschriften waarvan men dacht dat de schrijvers de apostelen hadden gekend. De ingeburgerde benaming ‘apostolische vaders’ stamt uit de zeventiende eeuw. 

Sommige geschriften in deze categorie werden in de oudheid een tijdlang overgeleverd als onderdeel van de heilige geschriften. Ze zijn ontstaan tussen het einde van de eerste en het einde van de tweede eeuw n.Chr. De apostolische vaders omvatten doorgaans de volgende geschriften: 

Canonieke boeken van het Nieuwe Testament: In het Westen bestaat de nieuwtestamentische canon uit de 27 boeken die Hiëronymus en Augustinus als canoniek zagen. 

Canonieke boeken van het Oude Testament: De christelijke canon van het Oude Testament bevat in elk geval de boeken van de *Hebreeuwse Bijbel, zij het soms in een afwijkende tekstversie. 

Zie verder de *Deuterocanonieke boeken en de *Apocriefen van het Oude Testament. De christelijke volgorde wijkt af van de joodse. De Hebreeuwse Bijbel ordent de boeken in Tora, (vroege en late) Profeten (Neviiem) en Geschriften (Ketoeviem), terwijl het Oude Testament de boeken ordent in Pentateuch, historische, poëtische en profetische boeken. De Latijnse canon werd in 1546 vastgesteld op het Concilie van Trente; de protestanten volgen onder humanistische invloed de selectie van de Hebreeuwse Bijbel (niet de volgorde). 

Deuterocanonieke boeken: Rooms-katholieke en in toenemende mate *interconfessionele aanduiding van oudtestamentische boeken die niet in de Hebreeuwse Bijbel zijn opgenomen. Een rooms-katholieke Bijbel omvat naast de algemeen aanvaarde canon ook: 

Deze boeken staan tussen de ‘gewone’ *Canonieke boeken. 

*Interconfessionele Bijbels bevatten ook het Gebed van Manasse, omdat dit geschrift in de oudkatholieke en lutherse traditie een rol speelt. Zie ook *Apocriefen van het Oude Testament.

Hebreeuwse Bijbel: Zie *Tenach. 

Interconfessioneel: Benadering van de Bijbel en de canon die rekening houdt met verschillende christelijke en joodse stromingen. In een interconfessionele Bijbeluitgave staan de *Deuterocanonieke boeken tussen het Oude en Nieuwe Testament, zoals dat ook al gebeurde in lutherse Bijbels. 

Pseudepigrafen van het Oude Testament: Het woord ‘pseudepigraaf ’ betekent: de auteur van het boek is niet de echte auteur. In die zin kunnen allerlei boeken een pseudepigraaf zijn. Maar daarnaast wordt de benaming ‘pseudepigrafen van het Oude Testament’ gebruikt voor een speciale categorie boeken. Het gaat om een groep joodse en in enkele gevallen om christelijke geschriften, voornamelijk uit de periode 300 v.Chr. tot 200 n.Chr. Vaak claimen ze ten onrechte de naam van een gezaghebbende figuur uit het verleden, vandaar de benaming ‘pseudepigrafen’. Er zitten in deze groep echter ook boeken die strikt genomen geen pseudepigraaf zijn. Daarom wordt deze categorie boeken tegenwoordig ook wel neutraler aangeduid als ‘literatuur uit de tweede tempelperiode’, ‘intertestamentaire literatuur’ of ‘vroeg-Joodse literatuur’. Het gaat doorgaans om Bijbelachtige lectuur. Er vallen tientallen geschriften onder, waaronder: 

Tenach (of: Tanach): Tora (Onderwijzing/Wet), Neviiem (Profeten) en Ketoeviem (Geschriften). Protestanten volgen wat betreft de omvang van het Oude Testament de Hebreeuwse canon. 

‘Terminologie rond de canon van de Bijbel’ in: Met Andere Woorden 44/2 (oktober 2025), 60-64.

Geraadpleegde literatuur

Afbeelding: Judit met het hoofd van Holofernes. Schilderij naar een voorbeeld van Cristofano Allori, gebaseerd op het boek Judit. © Rijksmuseum. Beeld: Wikimedia Commons.