Jouw houding doet ertoe!
Op tv volg ik op woensdagavond programma’s over Nederland in de tijd van de Tweede Wereldoorlog. Een bijzonder indringend verhaal, met name omdat er ‘gewone’, zij het gedeeltelijk fictieve, mensen worden gevolgd in een ongelooflijk spannende tijd. Een tijd vol dilemma’s, waarin gewone Nederlanders voor keuzes stonden die dood of leven tot gevolg konden hebben.
Wat me al vaker is opgevallen in verhalen over de Tweede Wereldoorlog, is hoe geniepig de vijand te werk ging. De verteller in deze serie maakte duidelijk dat de nazis in het begin vriendelijk en voorkomend waren. Nederland werd gezien als een vriendelijk buurland, vol met geschikte blonde Ariërs die gemakkelijk in het Duitse systeem zouden passen. Duitse soldaten werden ingekwartierd bij Nederlanders en gedroegen zich beleefd zonder ruzie te maken.
Maar Nederland gaf zich niet geheel over aan het nazisme en de ‘nazificering’ mislukte.
Langzamerhand werd de vijand grimmiger en de meest recente aflevering die ik zag maakte duidelijk hoezeer vooral de Joden tot vijanden werden gemaakt. Heel langzaam, eerst door allerlei kleine maatregelen, en steeds beklemmender. Ze werden steeds meer geïsoleerd van de rest van de bevolking, weggezet als lastige mensen die de samenleving maar beter kwijt kon zijn.
‘Niets nieuws onder de zon’
Het deed me sterk denken aan het boek Ester in de Bijbel. Er is niets nieuws onder de zon. Ook in dat verhaal spelen machthebbers, naar het schijnt, de belangrijkste rol (net als indertijd Hitler en Seyss-Inquart). Haman, de belangrijkste man aan het hof van koning Ahasveros in Perzië, is uit op macht en hij lijkt die ook te krijgen. Bij zijn nieuwe, hoogstaande positie hoort dat mensen voor hem moeten knielen als hij langskomt: bevel van de koning (Ester 3:2). En dan is daar die ene Jood, Mordechai, die niet knielt voor een mens.
Deze man wordt een doorn in het oog van Haman en ‘hij besloot Mordechai uit de weg te ruimen. Maar nadat men hem had verteld uit welk volk Mordechai stamde, was de dood van Mordechai alleen hem niet genoeg: vanaf dat moment zon Haman op middelen om alle Joden in Ahasveros’ rijk om te brengen, heel Mordechais volk’ (Ester 3:6).
Lees eens verder in Ester 3 hoe sluw en geniepig Haman dan te werk gaat. Hij paait de koning en belooft hem dat het uitvoeren van zijn plan de koninklijke schatkist ten goede zal komen. Voor geld zijn mensen bereid van alles te doen.
Een bijna onmogelijke keus
En dan Ester, de koningin van dat moment. Gaat ze voor haar volk instaan? Durft ze dat? Het kan haar het leven kosten. Een heel herkenbaar dilemma als ik het verhaal op tv ernaast leg. Wat moet je doen als jij zelf bedreigd wordt als je niet gehoorzaamt? Of als je gezin eronder gaat lijden? Valt er nog iets te schipperen, zo van: als ik met dit ene meega zal de vijand mij misschien gunstig gezind zijn ... ?
Wat een moeilijke keuzes hebben mensen moeten maken in die vreselijke oorlog. En wat een moeilijke keuzes moeten bijvoorbeeld christenen maken in landen waar hun geloof hun het leven kan kosten.
Waar de kerk onmisbaar is
Ik denk dat we in deze tijd van toenemende conflicten tussen volken en mensen onderling steeds weer terug moeten naar de verhalen uit de Bijbel waarin mensen wilden opstaan voor de waarheid dat elk mens door God is geschapen en met respect behandeld dient te worden. En de kerk/gemeente van Christus is de plek bij uitstek waar verhalen als dat van Ester verteld moeten worden. Een oude Joodse dame die de oorlog had overleefd als onderduiker in een christelijk gezin, zei ooit tegen mij: ‘Als de christenen niet echt meer christen zijn, is er voor ons als Joden geen hoop meer.’
De kerk – plaats van barmhartigheid en ontferming. Laten we daarvoor blijven opstaan en bidden om barmhartigheid, en om moed zoals Ester (want ze deed toch datgene wat haar het leven had kunnen kosten). In Ester 4:16 vraagt zij aan alle Joden om te vasten. Ze heeft een leger van bidders nodig om zich heen. En is dat niet juist een van de belangrijkste taken van de christelijke gemeente? Bidden en van daaruit moed krijgen om op te staan voor rechtvaardigheid, barmhartigheid en vrede. ‘Heer, ontferm u, geef ons moed!’
Hetty Lalleman is theoloog en schrijver.
