Het wit van Witte Donderdag

Bij de donderdag voor Paaszondag, Witte Donderdag, hoort een passage uit het Johannesevangelie. ‘Jezus stond tijdens de maaltijd op. Hij legde zijn bovenkleed af, sloeg een linnen doek om en goot water in een waskom’ (Johannes 13:4-5). Wat gebeurt hier en wat wil het zeggen?

‘Hij stond op en legde zijn bovenkleed af’ – voor afleggen gebruikt dit evangelie hetzelfde woord als wanneer het gaat over Jezus die zijn leven aflegt (tithenai, zie Joh. 10:11,15,17 en 18). De evangelist geeft hiermee een hint: Jezus’ ontlediging (Hij legde zijn kleed af) en zijn verrijzenis (Hij stond op) hebben op een wonderlijke manier alles met elkaar te maken. Zijn dood is in zekere zin al zijn opstanding.

Maar de leerlingen ervaren verwarring, verlies, leegte. Witte Donderdag is als een sneeuwvlakte waarop niets te zien valt. In de meer liturgische kerken worden de beelden met een witte doek bedekt, in het besef dat juist de leegte die Jezus achterlaat een geschenk is, een uitdrukking van zijn liefde tot het uiterste (Joh. 13:1).

In het kerkelijk jaar gaat aan de Witte Donderdag de Veertigdagentijd vooraf. Hier komt oorspronkelijk ons woord ‘quarantaine’ vandaan, een periode van onthouding die ons moet beschermen. Waartegen? Tegen het virus van de drukte overal om ons heen. De Veertigdagentijd is een oefening van de leegte, van het uithouden van de witte plekken in ons bestaan. Mensen gaan bijvoorbeeld minder uit, ze beperken hun gebruik van sociale media of drinken geen alcohol. Respect voor de leegte voorkomt dat we die proberen op te vullen met allerlei spullen en drukte. Dan loop je kans vroeg of laat overvallen te worden door de vraag: ‘Wat heeft het allemaal voor zin?’

Jezus is meester van de leegte. Hij legt zijn bovenkleed af, hij legt zijn leven af en verdwijnt. Dit zegt ook iets over het bestaan van ieder mens. In zekere zin is het bestaan van elk van ons omringd door leegte. Voordat we geboren werden was er niets en ook na ons bestaan is er, menselijkerwijs gesproken, niets. Dat we nu, op dit moment, bestaan is al een wonderlijke verrijzenis uit de leegte. Om in wonderen te geloven hoeven we geen mirakel mee te maken. Het grootste wonder kijkt ons elke ochtend in de spiegel aan.

Zoals Jezus verrijst uit het witte niets van de dood, zo wordt alle creativiteit in de leegte geboren. Wat werkelijk nieuw is, is nooit het resultaat van jachtige drukte en ook niet van een logische redenering. Dat zien we al op de eerste bladzijde van de Bijbel, als God begint met het scheppen van de wereld die ‘woest en ledig’ was. Daarom zijn originele denkers, respectvol gezegd, leeghoofden. ‘Mijn hoofd weet vaak niet wat mijn hand schrijft,’ merkte de filosoof Wittgenstein op.

Ook een journalist wil leeg worden van zijn of haar eigen aannames om iemand open te kunnen interviewen. Een wetenschapper streeft ernaar om onbevooroordeeld een mug of de kosmos te onderzoeken. Een kunstenaar wil de werkelijkheid uitbeelden zonder die bij voorbaat met eigen persoonlijke gevoelens in te kleuren. En wanneer zijn we echt een medemens voor anderen? Toch zeker als we ruimte in onszelf maken om de ander die ‘anders’ is te kunnen ontvangen.

Dit is de grote Paasparadox: de ledige wereld – van Genesis, van de Veertigdagentijd, van het afscheid op Witte Donderdag – is als het ware een blanco pagina waarop God iets kan schrijven wat werkelijk nieuw is. Elke impasse kan een vruchtbare leegte worden, als we die in geloof uithouden en niet te snel naar oplossingen gaan zoeken.

In het Johannesevangelie wordt Witte Donderdag steeds witter, geleidelijk is er steeds minder te zien. Jezus legt zijn bovenkleed af. Hij doet afstand van zijn status als ‘meester’ en ‘Heer’ en wast de voeten van de leerlingen. Daarna verdwijnt hij in de nacht, het niets van de godverlatenheid. In de radicale leegte van Goede Vrijdag wordt hij uitgewist aan het kruis.

De volgende dag, Stille Zaterdag, is opnieuw blanco, ‘ledig’ als de wereld voor de schepping. Totdat God opnieuw spreekt: ‘Er zij licht’. Een wonderlijk nieuwe dag breekt aan: Paasochtend.

Jean-Jacques Suurmond is emeritus-predikant van de Protestantse Kerk in Nederland en coach.