Het handelen van God

De Bijbel staat vol verhalen, getuigenissen en liederen over wat God gedaan heeft en doet. Tal van specifieke gebeurtenissen worden toegeschreven aan Gods ingrijpen. Uit het Oude Testament blijkt dat Israëls geloof grotendeels gebaseerd is op de herinnering aan en verwachting van Gods daden in de geschiedenis. In het Nieuwe Testament monden die daden volgens christenen uit in Gods ingreep bij uitstek: de geboorte, dood en opstanding van Jezus Christus. Ook in de uitstorting van de Geest en alles wat daarna gebeurt, is God voortdurend handelend aanwezig. Zo’n handelende God was voor het filosofisch denken (van Aristoteles via Spinoza tot Kant en verder) vaak aanstootgevend: alsof God een soort uitvergrote mens is! De God van de filosofen is eerder onpersoonlijk, of in elk geval niet betrokken op het aards gewemel. Joden en christenen hebben altijd vastgehouden aan de Bijbelse voorstelling van een handelende God. Maar kan dat eigenlijk nog wel in een tijd waarin ons denken in hoge mate gevormd wordt door de wetenschap?

Vaak wordt gedacht dat de wetenschap een zogeheten ‘gesloten wereldbeeld’ leert: alles wat gebeurt, ligt vast in onveranderlijke natuurwetten en strakke oorzaak-gevolgrelaties. Ook God zou daar om zo te zeggen geen vinger tussen kunnen krijgen. Maar dit ‘deterministische’ denken wordt in de natuurkunde sinds de twintigste eeuw als verouderd gezien. Anders dan lange tijd gedacht werd, lijkt het universum namelijk niet op een mechanische klok waarvan alle radertjes precies op elkaar inhaken, maar is het opener en onvoorspelbaarder. De kosmos en de wereld zijn voortdurend in ontwikkeling en het gaat er daarbij – binnen de kaders van de natuurwetten – ‘contingent’ aan toe. Dat wil zeggen: het had allemaal ook anders kunnen gaan en veel wordt bepaald door tijd en toeval. Relativiteitstheorie en kwantummechanica leiden zelfs tot verbluffende conclusies die sterk ingaan tegen onze intuïties. Wat tot voor kort onvoorstelbaar was, bleek ineens mogelijk (Toeval).