Dieren en de Bijbel

Genieten van vegetarische gerechten hoort bij de culinaire trends. Toch is dit geen nieuwe ontwikkeling: de kerkvaders Clemens van Alexandrië (± 125-215) en Ambrosius van Milaan (339-397) riepen al op om zich te verheugen over de vele groenten en het fruit waarin de schepping voorzag. Ook de kerkvader Basilius van Caesarea (330-379) vond dat Genesis 1 aantoonde dat het Gods oorspronkelijke plan was dat mens en dier vegetarisch leefden. Later verbood Benedictus van Nursia (480-547) het zijn kloosterorde om vlees te eten. Ook andere bekendheden zagen af van vleesconsumptie. Tegenwoordig zijn er tendensen om vegetarisme te promoten. Ook christenen stellen zich de vraag of zij met het eten van vlees zuiniger moeten omgaan. De hoge consumptie van vlees in rijke landen wordt dan als een onverantwoorde omgang met de schepping gezien. Hoe sluit dit aan bij hedendaagse wetenschappelijke reflecties over dieren en de manier waarop de Bijbel over dieren als medeschepsels spreekt?

De Franse wiskundige en filosoof René Descartes (1596-1650) wekte bij zijn publiek de indruk dat een dier niet meer dan een zielloze machine was. Tot in de twintigste eeuw dachten wetenschappers dat dieren geen gevoelens en pijn kenden. Onderzoek toont echter aan dat dieren wel degelijk emotioneel lijden en fysieke pijn kennen. Tegelijk hebben dieren volgens velen onvoldoende zelfbewustzijn om te weten wat lijden is. Hun zenuwstelsel, zegt C.S. Lewis, produceert als het ware de letters l, e, n, ij, d, maar hun bewustzijn maakt daar geen ‘lijden’ van. Zo ontdekten wetenschappers dat krabben en vissen fysieke pijn ervaren, maar is onduidelijk of zij ook een vorm van reflectief lijden kennen. Kunnen dieren zich door andere dieren verlaten, afgewezen of verraden voelen? Lijden ze als hun ‘nakomelingen’ of ‘vrienden’ iets overkomt? Een hond kan meevoelend lijken te reageren op het gehuil van een andere hond, en stopt daarmee als het gehuil voorbij is. Maar in hoeverre voelen muggen, luizen, vliegen en ratten pijn of lijden? Muggen hebben een minuscuul brein en geen neurale structuren, die nodig zijn om emoties te ervaren. Tegelijk heeft de geschiedenis, waarin de zwakste en minst aangepaste dieren altijd weer het slachtoffer worden, ons gevoelig gemaakt voor de talloos vele dierenlevens die in de knop gebroken worden. Zelfs al zouden ze niet lijden zoals mensen, zij komen duidelijk niet tot ontplooiing en dat heeft iets tragisch.