Enthousiast over de wet?

‘Geboden’ en ‘ruimte’ – gaan die twee woorden samen? In onze beleving niet. Geboden beperken een mens in plaats van hem ruimte te bieden. Is deze tekst en de hele (langste!) psalm in de Bijbel niet typisch een voorbeeld van het Oude Testament als ‘wet’ in tegenstelling tot het Nieuwe, waarin het vooral gaat om ‘genade’? Veel mensen hebben in de loop van de tijd de Bijbel op deze manier gelezen. Het Oude Testament komt er bekaaid af.

Hoe kan het dat de dichter van Psalm 119 dan zo enthousiast is over Gods wetten, geboden, regels? Hij gebruikt er een grote variatie aan woorden voor: Uw woord, voorschriften, richtlijnen, de Wet/Tora van de heer... Kortom: alles wat God aan de mensen heeft geopenbaard om dat te doen. Israël is Gods volk dat geroepen is om in verbinding met Hem te blijven door te leven als ‘volk van God’, naar zijn richtlijnen.

Ik was met de auto onderweg en op een belangrijk kruispunt waren werkzaamheden. De stoplichten waren buiten werking. ’s Morgens kwam ik er langs en toen werd het verkeer op vier punten geregeld door verkeersregelaars. Toen ik ’s middags tergkwam, waren die blijkbaar al naar huis, het was tenslotte geen spitsuur meer. Met verschillende auto’s stonden we aan alle kanten stil. Wie mocht nu het eerst doorrijden? Dat konden we natuurlijk zien aan de tekens op de weg, maar normaal let je daar niet op als er toch stoplichten zijn. Alles loopt veel soepeler als die verkeerslichten normaal werken. Ik zat te denken: stel je voor dat iedereen zijn eigen regels hier bedenkt, dat zou een ramp worden, grote chaos geven.

We hebben regels nodig in het leven van alledag, maar is dat wat de ‘wetten’ of de ‘Wet’ van God betekent? In de ogen van een aantal mensen is het geloof vooral een zaak van ‘rode stoplichten’, een lijst van alles wat verboden is, wat je de plezierige dingen in het leven ontneemt.

De dichter van Psalm 119 is superenthousiast over Gods regels. Van A tot Z – in het Hebreeuws begint elk couplet met een nieuwe letter uit het alfabet – meet hij uit wat Gods wetten voor hem betekenen. Maar er is meer...

Die dichter is in nood. Vers 22-23: ‘Neem spot en verachting van mij weg, want ik heb uw richtlijnen gevolgd. Al spannen machtigen tegen mij samen, uw dienaar blijft uw wetten overdenken.’ Vers 25: ‘Mijn ziel ligt neergedrukt in het stof.’ Hij weet wat verdrukking is, bespot worden door mensen. Vers 69: ‘Hoogmoedigen beschuldigen mij vals.’

En dan terug naar vers 32: ‘U geeft mij ruimte.’ Dat wil zeggen dat God hem bevrijd heeft, gered heeft. Het Hebreeuwse woord betekent: uitbreiden, ruim maken, maar ook bevrijden uit de nood. Dan kan een mens weer ademhalen en verder gaan in zijn leven. Voor de dichter betekent dat: ‘voortgaan op de weg van uw geboden.’ Eigenlijk staat er ‘rennen’. Zo enthousiast en bevrijd is de gelovige dat hij helemaal blij is om te leven zoals God van hem vraagt.

De uitvoerige lofzang op Gods wetten in Psalm 119 komt dus van iemand die in een wereld leeft waarin Gods wetten niet worden nageleefd, waarin hij als gelovige verdrukt wordt en in de knel zit. En daaruit kan alleen God hem bevrijden. Dan kan hij weer ademhalen en zijn leven blijven leiden zoals God het van hem vraagt in zijn richtlijnen, zijn geboden.

Staat het Nieuwe Testament hier ver van af? Daar spreekt Jezus ook over geboden en Hij doet dat in één adem met ‘liefhebben’. Johannes 15:9-12:

Liefde, geboden, vreugde – drie woorden die wij niet zo gauw met elkaar zouden verbinden. Liefde en vreugde wel, maar geboden? Hoe leggen we dat uit?
Jezus geeft eigenlijk één gebod dat alles samenvat: ‘Mijn gebod is dat jullie elkaar liefhebben.’

In de context van de hele Bijbel, Oude en Nieuwe Testament, betekent dit liefhebben heel concreet dat je echt ‘je naaste liefhebt als jezelf’, je volledig inzet voor elkaar, opkomt voor de zwakken (‘de vreemdeling, de wees en de weduwe’, zoals zo vaak in het Oude Testament staat), leeft zoals God het graag ziet. Dan blijf je in de cirkel van Jezus’ liefde en die van de Vader. Vanuit die verbondenheid komt er ruimte in je hart en leven.
Je leven inrichten naar Gods wil verruimt je kijk op je eigen leven en op de wereld om je heen. Vaak bepaalt angst het gedrag van mensen, zeker in deze tijd. Maar het liefhebben van God en je naaste zet je in de ruimte. Het Woord van God in je leven laten doordringen en ernaar leven betekent dat je ‘ruimhartig’ gaat leven: je deelt uit wat je door Gods liefde ontvangen hebt.

Hetty Lalleman is theoloog en schrijver.