Crisis? Vertrouw op God en op de gemeenschap

Een gelukkiger land dat binnen de draagkracht van mens en aarde leeft. Dat is de missie van econoom, adviseur, schrijver en spreker Paul Schenderling. Wie wil dat nou niet, denk ik. Toch zijn de tegenkrachten taai. Hoe komt dat? En hoe betrekt Paul de Bijbel bij zijn vak, economie?

‘Mijn doopnamen zijn Paulus Jacobus,’ vertelt Paul als hij me gastvrij ontvangt in zijn huis in Amersfoort. ‘Ik kom uit een predikantengezin en kreeg de Bijbel dus helemaal mee. Mijn doopnamen zeggen veel. Net als Paulus ben ik van de woorden en probeer ik mensen te overtuigen. En net als Jacobus ben ik principieel als het gaat om waarden. Jacobus is in zijn brief in het Nieuwe Testament net zo kritisch op rijkdom als ik. Toen ik een jaar of vijftien was, zag ik in de bibliotheek het Zwartboek wereldmerken liggen. Daarin las ik hoe alles wat wij hier kopen gemaakt wordt, en hoe mensen en milieu uitgebuit worden. Ik vond het schandalig en wist: ik ga economie studeren om daar verandering in te brengen. Economie heeft een enorme invloed op ons leven. We kunnen rechtvaardigheid bevorderen als we andere economische keuzes gaan maken.’

Het christelijk geloof is voor Paul vooral waar omdat het vertelt wat God waar gaat maken. ‘Dan denk je dus vanuit de toekomst. De Bijbel noemt dat het koninkrijk van God. Als ik om me heen kijk zie ik van alles wat niet klopt. Daar kan ik mee leven, als ik weet dat er iets beters komt. En welk toekomstbeeld geeft de Bijbel? Dat is echt fantastisch! “Op die dag zullen jullie elkaar uitnodigen onder de wijnrank en onder de vijgenboom” zegt de profeet (Zacheria 3). Dat vind ik zó geweldig. Op dat tafereel loopt de geschiedenis dus uit. Dat is de toekomst die God aan het maken is. Alle elementen uit het goede leven zitten erin. Mensen leven van genoeg; het is niet zweverig maar heel aards; het is gemeenschappelijk want we nodigen elkaar uit; het is rechtvaardig want ieder neemt genoegen met één wijnstok en één vijgenboom. In zo’n koninkrijk wil ik heel graag leven.’

Is dat idealisme? Paul wijst vooral naar wat hij thuis meekreeg over de profeten uit de Bijbel. ‘Ik leerde van de Joodse denker Abraham Heschel dat profeten van iets kleins wakker liggen, omdat het universum van slag is als er ook maar één ding niet klopt. Wat ik wil bereiken is: aandacht voor dat visioen van Zacharia. Jesaja, Micha, Hosea en Amos hadden in feite hetzelfde visioen: er kan een mooie samenleving komen als we economisch onrecht aan banden wordt gelegd. Volgens de profeten is economisch onrecht verbonden met afgoden – want die beloven dat je de ware God niet nodig hebt om je leven veilig te stellen – en met politiek onrecht – want de rijken belemmeren dat de armen protesteren bij de rechter. En, zegt Jesaja, deze vicieuze cirkel begint bij economisch onrecht. Het Tiende Gebod geeft aan dat je mag niet begeren wat van je naaste is. Dus: economische delicten zijn verboden. Wie dat gebod overtreedt, breekt daardoor uiteindelijk ook met de andere negen geboden.’

Er is momenteel van alles aan de hand in de wereld: oorlog in het Midden-Oosten, een chaotische wereldorde, exploderende benzineprijzen. Is het visioen van Paul wel realistisch? ‘Dat visioen van de profeten is beslist geen utopie. Het is alleszins haalbaar: eenvoudig leven van genoeg, met een rechtssysteem dat het recht overeind houdt. Het kapitalisme hoeft niet afgeschaft te worden, maar moet wel beteugeld worden met eerlijke wetten. Wat me momenteel erg inspireert, is een speech van Martin Luther King uit 1967: The three evils of society. King was teleurgesteld over het resultaat van zijn strijd voor gelijke rechten voor alle rassen. In die speech zet hij zijn teleurstelling om in heilige woede. Onze doelen waren haalbaar, zegt hij. Maar het echte probleem is onwil en kwaadwilligheid. Dat herken ik helemaal. Ik schreef er een kritisch essay over. Zijn we écht bereid om een eenvoudig leven te leiden onder onze wijnstok en vijgenboom? Ik zeg er wel bij dat ik het meest kritisch ben op de elite. Die heeft geld en macht. Die heeft de meeste mogelijkheden, maar ook de grootste onwil.’

Bereidt Paul zich met zijn gezin voor op een crisis? ´Ja, maar niet met een noodpakket, haha! Ik geloof dat gemeenschapszin de oplossing is voor elk probleem. Eenvoudig leven levert niet alleen nieuwe levensvreugde op, maar ook nieuwe contacten en nieuwe gemeenschappen. Vertrouw op God en op de gemeenschap. Al het andere geeft schijnzekerheid. Jezus zegt in de Bergrede niet dat ieder zichzelf maar moet redden – met zijn eigen noodpakket – maar raadt mensen aan elkaar te helpen. Dan zul je ook bij tegenslag genoeg hebben om van te leven, zegt Hij (Lucas 6).

De Iran-oorlog laat zien hoe verslaafd de wereld is aan olie en gas. Maar ook duurzame energie heeft nadelen: windparken op zee verstoren het zeeleven, mijnen voor zeldzame aardmetalen zijn nodig voor elektrische auto’s. Zijn dat wel goede alternatieven voor fossiele energie? Paul: ‘De uitweg die ik zie is: groene technieken én eenvoudig leven. Wie besluit om minder te consumeren in plaats van meer, legt minder beslag op de natuur. De meest vervuilende activiteit op aarde is mijnbouw. Ook voor zonnepanelen en windmolens zijn metalen nodig, maar veel minder dan in het fossiele tijdperk – op één voorwaarde: dat we ook onze consumptie beperken.’

De kerk was in alle eeuwen een moreel baken’, zegt Paul. ‘Juist nu, nu de politieke en economische machthebbers onwillig zijn om recht te doen, moet de kerk daar afstand van nemen. Stop als kerk met het goedpraten van economische roof. Wij roven collectief van de aarde en van arme landen omdat we (veel) te lage prijzen betalen voor hun arbeid en grondstoffen. Ik roep de Protestantse Kerk op om klip en klaar te zeggen dat dit een systemische zonde is. Dominees, wees niet bang om zulke uitspraken te doen. Volg gewoon de profeten na!’

Wat doet Paul zelf wel en wat juist niet? ‘We hebben geen auto maar een bakfiets. Daar doen we alles mee: boodschappen, kindervervoer en we gaan er zelfs mee naar het grofvuil. Ook werk ik 2,5 dag betaald als spreker, schrijver en adviseur en 1,5 dag onbetaald. Omdat ik eenvoudig leef heb ik geen hoog inkomen nodig. Het heerlijke van leven van genoeg is, dat je geld en tijd overhoudt.’

Ook Paul had weleens angst om te weinig geld te hebben. Intussen weet hij dat het goed komt. ‘Ga door je angst heen. Laat je inspireren op www.levenvangenoeg.nl en weet: elke goede daad is een overwinning op het kwaad. God gaat daarmee in het verborgene aan de slag.’

Dit interview verscheen ook in het Amersfoortse PKN-magazine Vierklank.